“Rregulli i Artë” na inkurajon t’i trajtojmë të tjerët si veten, tek ne politikanët rregullin e njohin për vete, popullin e trajtojnë si dele
– Në veprimet e tyre në shoqëri, njerëzit orientohen nga dy burime të mëdha rregullimi të sjelljes si: Morali dhe Ligji, ato që nuk i njohin politikanët.
-Disa rregulla morale shihen si universale, që zbatohen për të gjithë njerëzit, përveç politikanëve tanë.
– Rregullat morale në një shoqëri demokratike i japin përparësi mirëqenies kolektive, tek ne vetëm individëve të veshur me pushtet.
Nga: Prof.Assoc. Ilia S.Larti
Morali , “Rregulli i Artë”, ligji dhe drejtësia, të drejtat dhe autonomia individuale.
Morali, është një rregull, parim ose normë e sjelljes e paravendosur nga një shoqëri, bashkësi, dhe e pranuar nga një njeri për mënyrën e tij të sjelljes dhe e zbatueshme nga të gjithë njerëzit e arsyeshëm; ose mësim i vlefshëm në mirësjellje, etikë ose domëthënie praktike e shprehur apo e nënkuptuar në një histori, fabul, ose ngjarje.
Rregullat morale janë integrale në funksionimin e shoqërive moderne, duke formësuar sjelljet dhe duke ndikuar në sektorë të ndryshëm, duke përfshirë ligjin, arsimin, biznesin, dhe marrëdhëniet personale. Të kuptuarit se si zbatohen këto norma etike ndihmojnë për të kuptuar rëndësinë dhe ndikimin e tyre në marrëdhëniet shoqërore.
Një rregull moral ndryshon nga mandatet ligjore në atë që nuk zbatohet nga ligji, por nga ndërgjegjja (Vetëdija), shoqërore dhe personale. P.sh., të thuash të vërtetën është një rregull moral që shumë kultura e vlerësojnë, jo- sepse gënjeshtra është e paligjshme në çdo kontekst, por sepse konsiderohet etikisht e saktë dhe nxit besimin brenda komuniteteve.
Të kuptuarit e natyrës së rregullave morale përfshin shqyrtimin e aspekteve të tyre universale kundrejt atyre relative. Disa rregulla morale shihen si universale, që zbatohen për të gjithë njerëzit, pavarësisht nga kultura, siç janë: ndalimet kundër vrasjeve ose vjedhjeve të pajustifikuara. Në të kundërt, rregulla të tjera morale mund të jenë specifike për kulturën, duke reflektuar vlerat dhe rrethanat lokale. Ky dallim nxjerr në pah kompleksitetin e normave morale, duke ndikuar në debatet e vazhdueshme në etikë dhe filozofi morale rreth dimensioneve absolute dhe relative të moralit.
Të drejtat morale kanë kuptimin e kompetencave ekskluzive personale me të cilat mbrohet pacenueshmëria e veprave të mbrojtura me të drejtat e autorit dhe personaliteti i autorit.
Rregullat morale janë parime që drejtojnë sjelljen, duke diktuar atë që konsiderohet e drejtë apo e gabuar brenda një shoqërie. Këto rregulla shpesh burojnë nga normat kulturore, fetare Besimet, dhe teoritë etike, që shërbejnë si bazë për gjykimin moral dhe sjelljen shoqërore. Rregullat morale nuk janë monolite; ato ndryshojnë ndjeshëm në kontekste të ndryshme kulturore, duke reflektuar ndikime të ndryshme historike, mjedisore dhe sociale. Ky variacion nënvizon konceptin e relativizmit moral, i cili sugjeron se ajo që konsiderohet morale në një kulturë mund të mos shihet në të njëjtën mënyrë në një tjetër. P.sh., në shumë shoqëri perëndimore, të drejtat dhe autonomia individuale vlerësohen shumë, duke ndikuar në rregullat morale që lidhen me lirinë e shprehjes dhe të drejtën për intimitet. Këto vlera janë të ngulitura në sistemet juridike dhe ndikoj ndërveprimet e përditshme shoqërore, duke theksuar rëndësinë e zgjedhjes personale dhe përgjegjësisë individuale.
Në të kundërt, shumë kultura lindore, si ato në Japoni, Kinë dhe Indi, i kushtojnë një theks më të madh detyrimeve të komunitetit dhe familjes. Rregullat morale në këto shoqëri shpesh i japin përparësi mirëqenies kolektive mbi të drejtat individuale. P.sh., në Japoni, koncepti i ‘ëa’ – harmonia në shoqëri – udhëzon shumë ndërveprime dhe vendime shoqërore, duke theksuar rëndësinë e konsensusit dhe bashkëpunimit në grup.
Rregullat morale gjithashtu ndryshojnë në specifikën dhe shtrirjen e tyre. Disa janë mjaft të gjera, si “RREGULLI I ARTË”, i cili këshillon individët t’i trajtojnë të tjerët ashtu siç dëshirojnë të trajtohen. Të tjerat janë më specifike, duke diktuar sjellje në situata të veçanta, të tilla si- rregullat në lidhje me drejtësinë në tregti ose respektin ndaj pleqve. Këto rregulla jo vetëm që diktojnë veprimet individuale, por gjithashtu formojnë strukturën morale të komuniteteve të tëra, duke ndikuar në ligjet, edukimin dhe ndërveprimet personale.
Rregulli i Artë na inkurajon t’i trajtojmë të tjerët ashtu si do të donim të na trajtonin ne. Tek ne politikanët popullin e trajtojnë si dele. Shumë veta e vlerësojnë kur të tjerët i trajtojnë me respekt, mirësi e dashuri. Prandaj është normale që edhe ne duhet “të bëjmë po njësoj”, ndaj tyre. Rregullat e Arta vlejnë pothuajse për çdo situatë, të cilat arrijnë që të:
Forcojnë martesën, drejtojnë prindërit ndërsa rritin fëmijët, nxitin marrëdhënie të mira mes miqve, të afërmve dhe kolegëve.
Ligji, e drejta dhe morali, raporti i tyre me drejtësinë
Ligji është një grup normash dhe parimesh që rregullojnë bashkëjetesën shoqërore. Është një sistem rregullash që synojnë mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe garantimin e paqes dhe sigurisë sociale. Koncepti i ligjit është një ide abstrakte që i referohet ligjit dhe sistemit juridik të një vendi. Ligji përcakton kufijtë e sjelljes së lejuar dhe mbron të drejtat e individëve. Ligji mund të përkufizohet edhe si tërësia e normave dhe parimeve, që rregullojnë marrëdhëniet shoqërore dhe që garantojnë mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Ligji dhe morali janë në një marrëdhënie, rregullojnë marrëdhëniet në mes të të gjithë anëtarëve të shoqërisë njerëzore.
E drejta
E drejta është një disiplinë shumë e gjerë që studion, ndër të tjera, legjislacionin (tërheqjen e ligjeve), jurisprudencën (doktrinën e vendosur nga gjykatat) dhe doktrinën (mendimet e ekspertëve). E drejta ndahet në dy degë të mëdha: a.e drejta publike dhe b.e drejta private.
a/1.E drejta publike është përgjegjëse për rregullimin e marrëdhënieve ndërmjet qytetarëve dhe shtetit, ndërsa e dyta rregullon marrëdhëniet ndërmjet individëve.
b/1.E drejta private, në kuadër të së drejtës publike mund ta gjejmë, p.sh., te e drejta kushtetuese, te e drejta penale ose te e drejta administrative. Sikurse dhe në kuadër të së drejtës private, civile, apo të së drejtës tregtare. Drejtësia – kjo është, në fakt, standardet teknike të sjelljes njerëzore, të cilat janë të përcaktuara nga ligjet e shtetit. Drejtësia – është, në fakt, standard teknik i sjelljes njerëzore, të cilat janë të përcaktuara nga ligjet e shtetit.
Dallimi konceptual midis moralit dhe ligjit.
Përmes shqyrtimit të koncepteve themelore dhe disa rasteve konkrete, kuptojmë se përputhja mes moralit dhe ligjit është “e dëshirueshme, por jo e garantuar”. Raporti i moralit dhe ligjit – një nga problemet kryesore të çdo shoqërie. Atëhere, a është më i rëndësishëm të zbatohet Ligji apo Morali? Në veprimet e tyre në shoqëri, njerëzit orientohen nga dy burime të mëdha rregullimi të sjelljes si: Morali dhe Ligji. Morali udhëhiqet nga parime etike, ndërgjegjja personale dhe vlerat kulturore. Ndërsa ligji përbëhet nga norma të detyrueshme të vendosura nga autoritetet shtetërore. Në pamje të parë, duket sikur këto dy fusha duhet të jenë në harmoni. Megjithatë, historia dhe realiteti bashkëkohor dëshmojnë për raste kur morali dhe ligji “bien në kundërshtim”. Ajo që është morale, a është gjithmonë ligjore? Po e kundërta? Zbatimi i ligjit special kontrollon aparatin shtetëror, dhe respektimin e normave morale dhe rregullave – opinionit publik. Morali – është një normat shoqërore dhe morale të sjelljes njerëzore, që mbulojnë fushën e marrëdhënieve mes njerëzve. Morali i referohet një sistemi vlerash dhe normash që përcaktojnë çfarë është e drejtë dhe e gabuar në sjelljen njerëzore. Ai është i brendshëm, subjektiv dhe zakonisht ndikohet nga tradita, feja, edukata apo ndërgjegjja personale. Ligji, në të kundërt, është një sistem normash të kodifikuara që zbatohen nga institucionet shtetërore dhe që kanë fuqi detyruese.
