Shyqyri Dekavelli
Për shumicën e njerëzve, fjala korrupsion identifikohet me imazhin e një ministri qeveritar që pranon fshehurazi miliona nga një kompani në këmbim të një kontrate publike, ose me shoferë që paguajnë policinë e trafikut për të shmangur shpejtësinë. Ryshfetet, të mëdha apo të vogla, janë lloji më i njohur i korrupsionit, por ekzistojnë edhe forma të tjera.Konsideroni nepotizmin ose kronizmin, praktikat ku zyrtarët ushtrojnë trajtimin preferencial, siç është pranimi në punë ose burime dhe shërbime të tjera tek anëtarët e familjes ose miqtë dhe bashkëpunëtorët e tyre. Mendoni shefin e financave që përvetëson fondet e kompanisë, që i është besuar kujdesit të tij. Abuzimi me pushtetin e besuar për përfitime private është një përkufizim i popullarizuar nga Transparency International-lëvizja kryesore globale jo-qeveritare kundër korrupsionit. Ky përkufizim përdoret gjerësisht, sepse përfshin tre elementë kryesorë të korrupsionit:
- Abuzimi
Korrupsioni përfshin një shkelje të ligjeve e akteve nënligjore, të normave të sjelljes ose detyrimeve profesionale, të qarta ose të nënkuptuara, që rrjedhin nga detyra formale ose detyra të tjera të besuara. Nocioni nënkupton marrjen e vendimeve pa anësinë e duhur, kundër politikave publike ose më gjerë kundër interesit publik.
- Fuqia e besuar (Pushteti që i është besuar)
Korrupsioni lind kur një person shpërdoron autoritetin, që rrjedh nga ligji apo aktet nënligjore, nga të gjitha llojet e roleve formale ose profesionale, por edhe ato joformale ose tradicionale. Ky formulim mbulon jo vetëm zyrtarët publikë ,por edhe individët, që punojnë në sektorin privat, mediat, aktorët e shoqërisë civile, udhëheqësit fetarë. Një punonjës i kompanisë që i shet sekretet tregtare një konkurrenti është një shembull i korrupsionit të sektorit privat.
- Fitimi privat
Fitimi i realizuar përmes korrupsionit është privat, sepse nuk i sjell dobi njësisë apo kolektivit, të cilit zyrtari i është besuar të përfaqësojë ose shërbejë. Fitimi privat shpreh të kundërtën e së mirës publike. Përfitimi nuk i shkon drejtpërdrejt vetëm zyrtarit në fjalë, mund të përfitojë gjithashtu një anëtar i caktuar i familjes, një mik, një bashkëpunëtor ose një parti politike. Gjithashtu çdo gjë me vlerë mund të përbëjë një përfitim. Nuk janë vetëm paratë dhe të mirat materiale, por edhe fuqia dhe ndikimi, dhe avantazhe të tjera, madje edhe favore seksuale.
Korrupsioni përfshin gjithmonë këto tre elementë. Sidoqoftë, mund të marrë forma shumë të ndryshme. Rolet e pjesëmarrësve dhe përfituesve të ndryshëm gjithashtu mund të ndryshojnë në mënyrë të konsiderueshme. Për shembull, në disa raste të ryshfetit, dhënësi i ryshfetit është një palë e gatshme, proaktive që kërkon përparësi të panevojshme. Por në mjedise të tjera, veçanërisht në ato ku korrupsioni është sistematik, njerëzit nuk mund të kenë zgjidhje tjetër përveçse të paguajnë një ryshfet për të hyrë në shërbimet publike, të cilave u takon me të drejtë, si shëndetësia ose arsimi. Dhe vetë zyrtarët publikë mund të detyrohen të marrin ryshfet nga eprorët ose klientët e tyre. Përkufizimi mbizotërues i korrupsionit si abuzim me pushtetin e besuar për përfitime private nuk bën dallim midis shumë llojeve dhe modeleve të tij, as nuk thotë gjë për stimujt ose presionet që i motivojnë ata. Megjithatë, ky përkufizim na ndihmon të dallojmë korrupsionin nga llojet e tjera të keqbërjes, p.sh. diskriminimi ose keqmenaxhimi. Përkufizimi gjithashtu na ndihmon të përcaktojmë koncepte të lidhura, të tilla si konflikti i interesit. Kjo është një situatë ku një individ duhet të zgjedhë midis një interesi privat, nga njëra anë, dhe detyrimeve që rrjedhin nga detyra e besuar, nga ana tjetër. Korrupsioni përfshin gjithmonë një konflikt interesi, por jo çdo konflikt interesi rezulton në një akt korrupsioni. Personi mund të injorojë interesin privat dhe të veprojë ashtu siç e kërkon detyra.
Korrupsioni shkakton dëm të madh.
Dëmi i shkaktuar nga korrupsioni është i njohur globalisht, përfshirë Axhendën e Kombeve të Bashkuara 2030, për Zhvillim të Qëndrueshëm, që u bën thirrje shteteve të “zvogëlojnë ndjeshëm korrupsionin dhe ryshfetin në të gjitha format e tyre”. Eshtë jashtëzakonisht e vështirë të matësh shkallën e demit, që sjell korrupsioni. Një arsye është e ashtuquajtura ‘fenomeni ajsberg’, që do të thotë se vetëm një pjesë e vogël ose transaksione të korruptuara janë të dukshme, ndërsa shumë më tepër fshihen. Në fund të fundit, shumica e shkëmbimeve të korruptuara ndodhin në fshehtësi dhe shumë pak raste raportohen ose regjistrohen ndonjëherë, aq më pak ndiqen penalisht dhe dënohen.Një arsye tjetër lidhet me fushën e dëmit indirekt të shkaktuar nga institucionet jofunksionale të sektorit publik dhe shërbimet publike të shtrembëruara. Konsideroni vështirësitë në matjen e pasojave të mëposhtme të tmerrshme të korrupsionit:
Korrupsioni minon zhvillimin
Kur zyrtarët publik plaçkitin buxhetet shtetërore ose shtrembërojnë shpenzimet publike drejt investimeve që japin ryshfete të mëdha – si punët kryesore publike – mbeten më pak para për shërbimet thelbësore të tilla si shëndetësia ose arsimi. Kur politikanët emërojnë anëtarë të pakualifikuar të familjes dhe miq politik për të drejtuar institucionet publike. Dhe ndërsa kompanitë ndërkombëtare tentojnë të shmangin mjediset, ku kërkesat për ryshfet do të rrisin kostot e tyre të funksionimit, përfitimet e mundshme të investimeve të huaja mund të humbasin.
Korrupsioni kushton jetë
Pa qasje në kujdes shëndetësor cilësor dhe ujë të pastër, ose kur ndërtesat shemben, sepse zhvilluesit kanë korruptuar rrugën e tyre për të mos respektuar standardet e sigurisë, jeta e njerëzve është në rrezik.
Korrupsioni dëmton të prekurit dhe përjetëson pabarazinë
Kur zyrtarët në institucionet publike detyrojnë qytetarët të paguajnë për shërbimet që duhet të jenë falas, anëtarët më të varfër dhe më të cënueshëm të shoqërisë – përfshirë gratë dhe vajzat – vuajnë në mënyrë disproporcionale. Në familjet me të ardhura të ulëta, ryshfetet e vogla për të marrë kujdes shëndetësor mund të shkurtojnë të ardhurat e disponueshme të një familjeje.
Korrupsioni shkel të drejtat e njeriut
Gjykatat shkelin të drejtën themelore të aksesit në drejtësi kur ata dëgjojnë vetëm rastet nëse palët marrin ryshfet nga stafi i gjykatës dhe gjyqtarët, ose kur vendosin padrejtësisht për të mbrojtur të pasurit dhe ata që kanë lidhje politike.
Korrupsioni dëmton mjedisin
Veprimet kundër ndryshimeve klimatike, mbrojtja e mjedisit dhe menaxhimi i përgjegjshëm i burimeve natyrore vuajnë kur përfaqësues të fuqishëm të industrisë japin ryshfet për politikbërësit ose partitë politike për të mos votuar rregulloret e nevojshme.
Korrupsioni dëmton demokracinë
Përvoja e përditshme e korrupsionit zvogëlon besimin e publikut në institucionet shtetërore dhe gatishmërinë e qytetarëve për të marrë pjesë në proceset demokratike. Qytetarët që i perceptojnë politikanët si të korruptuar mund të mos shqetësohen për të votuar në zgjedhje apo për t’u angazhuar në politikë.
Korrupsioni nxit krimin dhe konfliktin
Rrjetet e krimit të organizuar mbështeten në zyrtarët e korruptuar për të anashkaluar sundimin e ligjit në kohë paqeje dhe për të furnizuar mallra dhe shërbime të paligjshme në kohë konflikti. Nivelet e larta të korrupsionit mund të përkeqësojnë pabarazinë dhe mosbesimin midis grupeve, duke i bërë më të mundshme konfliktet e zgjatura, ose duke i shtyrë shoqëritë pas konfliktit në luftë.
