Askush nuk mund të mohojë ekzistencën e një krize strehimi, përveç atyre që, nga poltronat e pushtetit shohin vetëm shkëlqimin e kullave. Vitet e fundit tema kryesore në rrethet e profesionisteve dhe politik-bërësve në vendet Evropiane, ka qenë pikërisht “kriza e strehimit”. Bashkimi Evropian për herë të parë ka një Komisioner me përgjegjësi direkte për strehimin, një Plan për Strehimin e Përballueshëm (në përpunim), një platformë investimi për strehim të përballueshëm dhe të qëndrueshëm , etj.. Por çfarë është kriza e strehimit dhe për kë strehimi është në krizë? Nuk ekziston një përkufizim i qartë se ku konsiston një krizë strehimi, por përgjithësisht ajo kuptohet si krizë e strehimit të përballueshëm për individë e familje me të ardhura të ulëta e të mesme. Kriza e strehimit të përballueshëm ndodh kur çmimet e banesave në treg rriten shumë më shpejt dhe me intensitet më të lartë se sa rritja e të ardhurave. Sipas një ankete të Eurobarometrit të vjeshtës së vitit 2024, strehimi ishte ndër 5 çështjet kryesore prioritare që qytetarët Evropianë mendojnë se po përballet vendi i tyre. Perceptimi i strehimit si një çështje urgjente ka një bazë të qartë ekonomike. Midis viteve 2005 dhe 2023, të ardhurat mesatare të disponueshme të evropianëve janë rritur me 17 përqind, krahasuar me 34 përqind rritje të qirave dhe 76 përqind rritje të çmimeve të banesave. Në Tiranë, sipas NUMBEO, raporti çmim banese me të ardhura (vjetore) për vitin 2024 ishte 17.11. Sipas Kombeve të Bashkuara një treg banesash konsiderohet i përballueshëm nëse ky raport është 4.00. Sipas Qendrës Studimore për Strehimin i Universitetit të Harvardit, nga 100 tregjet më meëdha Amerikane në vitin 2022, 48 prej tyre e kishin këtë indeks më të madh se 5.0, që do të thotë se 52 prej tyre e kishin indeksin më të vogël se 5, pra shumë më poshtë se tregu i Tiranës.
Kostot e larta të strehimit nuk përbëjnë vetëm një problem ekonomik dhe financiar për përballimin e tyre nga familjet, por ato përbëjnë edhe një problem që shqetëson shoqëritë Evropiane, pasi rrezikon thellimin e ndarjeve ekonomike dhe sociale në planin afatgjatë. Theksoj “për shoqëritë Evropiane”, pasi në shoqëritë Ballkanase dhe veçanërisht atë Shqiptare, duket se askush nuk shqetësohet, përkundrazi, duket se ka një garë për të thelluar e zgjeruar sa më shumë hendekun e shtresëzimit shoqëror.
Problemi i strehimit në vend, ende nuk ngrihet në diskutime serioze dhe profesionale për të kuptuar, analizuar dhe lehtësuar aksesin për shtresat e mesme në treg (shtresat me të ardhura të ulëta janë kontigjent i politikave më komplekse që ndërthurren me punësimin, trainimin professional, shkollimin, shërme të specializuara, etj..).
Nga forumet politike dëgjohen argumente dhe propozohen a ofrohen zgjidhje të cilat s’janë veçse masa për të kuruar problemin e strehimit të papërballueshëm dhe nuk adresojnë shkakun. Nga drejtuesit e pushtetit vendor dëgjohen argumente se rigjenerimi urban ka rritur vlerat e pronave për qytetarët. Por, ndërsa fondet publike kanë ndikuar në rritjen e vlerës së pronës për ata që kanë prona, nuk shihet asnjë ndërhyrje për të adresuar problemin e strehimit të atyre që nuk kanë në pronësi një të tillë. Nga ana tjetër, me politikat e vetme të mbështetjes së kërkesës (nëpërmjet subvencioneve të interesave të kredive ose subvencionimin e qirasë), kostot e politikave rriten në përpjestim me rritjen e cmimit të banesave dhe të qirave në treg dhe me hendekun e madh të aftësisë së individëve për të përballuar kostot e strehimit. Ligji “Për strehimin social” ka një numër të konsiderueshëm programesh dhe instrumentesh për sigurimin e strehimit të përballueshëm por, për fat të keq (të atyre që kanë nevojë) vetëm subvencionet përdoren. Që nga viti 2008 kur u investua për programin e banesave sociale me qira, nuk ka pasur më asnjë angazhim serioz për shtimin e banesave sociale, përveç një numri të kufizuar banesash të siguruara me “këmbëngulje” nëpërmjet adaptimit të disa godinave në pronësi të shtetit. Propozime në kohë fushate parashikojnë vetëm mbështetje të kërkesës duke sjellë edhe propozime për subvencionimin e pagesës së down-payment për marrjen e një kredie me interes (cit.) “thuajse” zero. Gjithëkush mund të thotë se kjo do të jetë një qeveri që mendon për të rinjtë e shtresën e mesme. Por askush nuk thotë nëse duhet gjithëkush të paguajë këto kosto të larta të politikave që vijnë si rezultat i një tregu mos-funksional banesash, i pastrimit të parave të pista që mbajnë çmimet me trend rritës në treg, i korrupsionit të administratave vendore e qendrore, i kostove të shtuara nga “arkistarët” dhe studiove vendase të lidhur me ata që na drejtojnë.
|
Një treg që funksionon në mënyrë ideale është ai ku çdo kërese i përgjigjet një ofertë; ku rritja e ofertës pasqyrohet në ulje të çmimit ndërsa rritja e kërkesës çon në rritje të çmimeve kur oferta nuk arrin dot t’i përgjigjet rritjes së menjëhershme të kërkesës. A jemi në një nga këto situata? Oferta për banesa është rritur në mënyrë eksponenciale kryesisht në kryeqytet, ndërkohë çmimet nuk kanë parë ulje as në momentet e mbylljes (lock-down). Nga INSTAT raportohet se në rang vendi janë rreth 32.9% e banesave të pabanuara, një fenomen i ngjashëm me vendet e tjera të Evropës Jug-Lindore. Por shifra që trondit është ajo e banesave të reja bosh në Tiranë, e cila sipas CENSUS 2023 është gati 40,000, ndërkohë që më parë, sipas burimeve të ndryshme rezultonin rreth 50,000 banesa pa kontratë me OSSHE ose me konsum 0 energjie. 
Një nga faktorët që ka ndikuar në thellimin e krizës së strehimit të përballueshëm është fenomeni i qirave afat-shkurtëra që përdorin banesën për qëllime fitimi, apo siç lexohet rëndom në faqet e agjencive imobiliare – banesa si investim. Që nga koha (viti 2007) kur dy shokët e shkollës në San Francisco vendosën që në dhomën e ndejtjes të vendosin një dyshek me ajër e ta kthenin atë në një Air Bad&Breakfast (Aitbnb) për ata që nuk mund të përballonin kostot e hotelit, Airbnb janë shndërruar në një mënyrë të preferuar të udhëtarëve me buxhete të kufizuara. Mjaft qytete në vende të ndryshme të Evropës, SHBA dhe Botës kanë vendosur kufizime të ndryshme për funksionimin e Airbnb, disa prej tyre të kufizuara në kohë. Kështu psh.: në Amsterdam një apartament nuk mund të funksionojë si Airbnb më shumë së 30 netë në vit; në Irlandë dhe Londër jo më shumë se 90 netë në vit; në Paris jo më shumë se 120 netë. Disa vende aplikojnë taksa më të larta prone për banesat që jepen me qira për Airbnb (Barcelonë, Budapest, Rome) si edhe një sërë rregulla të tjera. Ndërsa Airbnb kanë ndihmuar ekonomitë e shumë familjeve, veçanërisht pensionistët e të rinjtë, ato janë kthyer në “armikun” e strehimit të përballueshëm, pasi kanë hequr nga tregu banesat, të cilat përndryshe do të hidheshin në treg për shitje ose qira për banim.
Sot nuk bëhet fjalë për një pensionist, apo një të ri a familje modeste që lëshon një dhomë me qira për të shtuar të ardhurat, por për pronarë të apartamenteve apo godinave të tëra banimi me fitime marramendëse. E keqja nuk është vetëm se ky aktivitet ka reduktuar ndjeshëm banesat për banim, por se në një masë të konsiderueshme ato funksionojnë të padeklaruara duke shmangur kështu taksat si dhe duke u kthyer në problem për banorët e bashkëpronësive.
Investimet për qiratë afat-shkurtëra i shërbejnë turizmit të përballueshëm dhe asgjësojnë strehimin e përballueshëm. Investimet për qiratë afat-shkurtëra i kthejnë lagjet e qyteteve në fantazma (cit. Mick Jagger “Living in ghost town” dhe Leilani Fahra – The Financialization of Housing). Sa e zhurmëshme dhe e mbingarkuar është Saranda në muajt e verës, por a keni qenë ndonjëherë në dimër? Nuk është fjala për të kaluar një fund-javë nën zhurmën magjepse të detit, por për të jetuar. Një qytet i boshatisur, depresues. Një nënë nga Saranda kërkonte një banesë sociale me qira, pasi bonusi i qirasë nuk i zgjidhte problemin e strehimit për muajt e verës, përkundrazi i shtonte stresin e shpërnguljeve të vazhdueshme (ndodhi e vërtetë).
Por, në fund të fundit, Airbnb nuk janë armiku. Ne (shtresa e mesme e varfëruar) të gjithë kemi nevojë kur udhëtojmë jashtë vendit për një akomodim të përballueshëm. Është kërkesë e tregut dhe në këtë rast tregu funksionon. Çka është e nevojëshme, është një shpërndarje më e balancuar në territor midis banesave si investim fitim-prurës dhe banesave që plotësojnë nevojën dhe kërkesën për strehim të përballueshëm si në pronësi ashtu edhe me qira. Një masë për të kuptuar mungesën e banesave për strehim të përshtatshëm, është heqja e Airbnb nga regjistrimi i klasifikuar si banesë dhe liçensimi i pronarit të Airbnb-së.
Qyteti është (duhet të jetë) për qytetarët (cit. Jan Gehl, City for People) dhe politikat e investimeve duhet të kenë në fokus qytetarin dhe mirëqënien e tij. Trajtimi i banesës thjesht si një mall tregu është mbivlerësuar ndaj strehimit si nevojë bazë dhe si e drejtë e individit për një jetë me dinjitet. Prandaj edhe masat që përmenden në platformat politike janë të pamjaftueshme për të adresuar krizën e rëndë të strehimit të përballueshëm në vend, nëse ato nuk janë pjesë e një plani madhor që e sheh dhe e trajton qytetin për qytetarët.
Doris Saatçi Andoni (MSc) Ish Drejtore e Strehimit në Ministrinë e Financave dhe Ekonomisë Konsulente
