Para një jave përfundoi një festival muzikor në kështjellat e bukura të Piemontes në Itali si në Castello Grinzane Cavour, Castello di Guerene, Palazzo Chiablese, Canale di Piemonte etj, një itinerar artistik i “Colline in Musica” ku nuk munda të jem i pranishëm edhe pse romani im u prezantua në mbyllje të këtij festivali për faktin se tema e këtij festivali ishte “Fati” (Il Destino), pra një itinerar muzikor ku flitej për letërsinë dhe interpretohej muzikë, ku flitej për romanin “Të vdekurit” e Xh. Xhois dhe ku luhej një muzikë e lidhur me “fatin” nga Debussy, Cezar Franck apo Mendelson, Shostakoviç, etj. Megjithatë në vendin tim për romanin “Gruaja që vinte nga mjegulla” (“La donna che venniva dalla nebbia”) folën përkthyesja Sadina Rama dhe Dasara Karaskaj dhe Fabiola Sali. I falenderoj këto mikesha për fjalët dhe angazhimin e tyre e veçanërisht organizatorët e roeroculturalevents” për këtë ngjarje të madhe muzikore në veriun italian. Po kështu dhe miken time Luljeta Çobanaj, koordinatore e përkushtuar si gjithnjë për Diasporën shqiptare pranë konsullatës shqiptare në Milano bashkë me Alban Gjatën. Në këtë mbrëmje ku pas prezantimit të librit orkestra interpretoi një pjesë nga Mozart, u lexua dhe përshëndetja ime drejtuar auditorit: “Të dashur artistë, muzikantë, organizatorë. Përmes mediave, prej disa javesh kam ndjekur koncertet tuaja në këto vende kaq të bukura të Piemontes, të cilën, e kam shëtitur kur shkruaja librin “Stradiotët shqiptarë” këta luftëtarë të lavdishëm të shekullit XVI në krah të ushtrisë veneciane, të dukatit të Milanos apo Mantovës. Kjo lidhje e vjetër e shqiptarëve të ikur nga Shqipëria pas pushtimit turk me lombardët dhe piemontezët ka qenë për mua një zbulim. Sigurisht do të doja që sot të isha midis jush, por për arësye shëndetësore e kam të pamundur në këtë datë, e megjithatë, në sajë të internetit do ta ndjek mbylljen e bukur të këtij festivali.
E dua shumë muzikën dhe nuk është e rastit që romani im sillet rreth muzikës më te bukur italiane të kohës së Verdit, muzikës që të deh, dhe Bodler kishte të drejtë kur thoshte se “duhet të dehemi në këtë botë” dhe unë them së pari me muzikë. Ky roman mbështetet në tri shtylla: dashuria, lufta dhe muzika. Nëse lufta e shkatëron dashurinë ajo që i rreziston kësaj lufte është muzika. Nëse tenori i ri Alberto Saviani, student i konservatorit të Milanos humbi gjithçka në atë luftë pra dashurinë, kujtesën, familjen, ajo që nuk arriti të humbë ishte muzika e ngulitur në ADN e tij, në thellësi të qenies. Pra në këtë kuptim ky roman është një himn për muzikën, pasi muzika nuk vdes. Madje shkenca e mjeksisë e ka vërtetuar se e fundit kujtesë që humb njeriu, është muzika. Kjo më kujton partiturat e Albinon-it që në Luftën e Dytë Botërore gjendeshin në bibliotekën e Dresden-it në Gjermani. Por ne fundin e luftës, gjatë bombardimeve, biblioteka u rrafshua. E megjithatë një muzikant që e dinte se këto partitura kishin qenë atje, ai u nis në kërkim të tyre pas vitit 1945 dhe një pjesë e partiturave të Adagio-s së famshme u gjenden. Dhe ne sot mahnitemi pas kësaj Adagio!Këtë mbrëmje dëshiroj tu përshëndes nxehtesisht me premtimin që në festivalin tjetër të vij të dëgjoj një nga koncertet tuaja. ”
Ky roman ishte prezantuar pak muaj me parë në librarinë më të vjetër tê Italisë, « Boça », në Galerinë « Vittorio Emmanuele » të Milanos, ku gjeti një pritje mjaft të ngrohtë si dhe në Asyi, në Piemonte tê Italisë. Ja çfarê hskruan kritikja italiane e Milanos Annitta Di Mineo :
“Duke shfletuar nëpër faqet e romanit të Luan Ramës “Gruaja që erdhi nga mjegulla”, me foto kopertine nga Fahredin Spahia, përkthyer në italisht nga Sadina Leoni, botuar nga Montabone Editore-2025, lexuesi tërhiqet fort nga emocionet që e vendosin brenda rrëfimit, duke e bërë atë të ndihet me afërsi çarmatosëse pjesë integrale e historisë së treguar. Është rrëfimi i një dashurie të ndërprerë për shkak të luftës (Luftës së Dytë Botërore), pas dekadash rishfaqet me dëshirën për të ditur dhe dëshirën për të kërkuar një përgjigje për atë që na hiqet, sepse ne i detyrohemi të kaluarës sonë. Një udhëtim për të vënë rregull në një të kaluar që mbeti e pezulluar, pa marrë asnjë reagim. Dashuria mes dy studentëve të rinj të këngës së Konservatorit “Giuseppe Verdi” në Milano, të ndërprerë nga çmenduria e një konflikti, nuk lejoi zhvillimin e ndjenjave të tyre sepse djali u thirr në armë, duke e lënë të dashurën e tij në Itali me premtimin e rikthimit. Por të jetosh është e shëmtuar, nuk i mban paktet.
E kaluara, e tashmja dhe e ardhmja të bashkuara në mënyrë të pashmangshme, ndikojnë në njëra-tjetrën, duke transformuar dhe detyruar një fat, por kokëfortësia e një gruaje, e ankoruar në kujtesën e dashurisë së saj, fiton në njohjen e vërtetësisë së fakteve duke e ndjekur atë duke e dëgjuar atë në Shqipëri. Çfarë të vërtete ju pret?
Luan Rama, një shkrimtar dhe poet i kalibrit të lartë, i aftë në shqyrtimin dhe auskultimin e jetës në luginat e saj, mban artin e lëvizjes me rafinim dhe ndjeshmëri të thellë, duke i dhënë jetë nuancave të kompozimit letrar të afta për të përcjellë një mesazh edukativ, një njoftim për paqe mes popujve të lodhur nga vajtimi i të vdekurve të tyre, ose për të mos marrë lajme për ushtarët e zhdukur. Me një shkrim të freskët dhe delikat ai di të gjallërojë dialoget dhe komplotin me drithërima, duke i bërë ato fluide për t’u lexuar, akoma më e fortë është denoncimi i dështimit të luftërave që sjellin varfëri, shkretëtirë, rrënoja, çnjerëzim dhe zhdukjen e ëndrrave.
Në libër, si në një lloj montazhi filmi, skenat e historisë së “Gruaja që erdhi nga mjegulla” lëvizin duke vënë në pikëpyetje personazhe, vende dhe shkrepje të ndryshme, duke u rrotulluar rreth thirrjes për paqe, vazhdimisht të mohuar nga njerëzimi dhe nga ngjarjet fatale.
