Paratë Publike, Pushteti Privat: Çështja AADF
Ky është artikulli i parë në një seri që shqyrton evolucionin, qeverisjen dhe llogaridhënien e Fondit Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve (AAEF) dhe Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF).
Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim në Shqipëri është përballur me kritika në rritje për një sërë projektesh—nga Butrinti në Durrës dhe Tugjemil—dhe, së fundmi, për përfshirjen e tij në sistemin arsimor. Në thelb të këtyre shqetësimeve qëndron perceptimi se AADF po merr përsipër përgjegjësi që i takojnë shtetit, dhe jo një organizate private. Edhe UNESCO ka ngritur shqetësime mbi mënyrën e operimit të AADF, megjithatë këto paralajmërime kanë mbetur kryesisht pa u marrë në konsideratë.
Si një nga anëtarët origjinalë të Bordit të Fondit Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve—i emëruar nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara—dhe si një nga themeluesit e AADF, kam shërbyer për më shumë se 25 vjet në përmbushjen e një misioni që per mua synonte të sillte përfitim dhe të mbronte interesat e kombit. Pikërisht për këtë arsye, me keqardhje të thellë konstatoj se ajo që dikur ishte ndër institucionet më të respektuara jofitimprurëse në Shqipëri, sot përballet me pikëpyetje serioze mbi drejtimin dhe besueshmërinë e saj. Për këtë arsye, ndiej detyrimin të hedh dritë mbi evolucionin e AAEF dhe AADF, si dhe mbi gjendjen e tyre aktuale.
Ajo që dikur përfaqësonte një model integriteti dhe bashkëpunimi, sot rrezikon të kthehet në një shembull të pushtetit të pakontrolluar. Sepse pa transparencë dhe llogaridhënie, edhe institucionet më të respektuara mund të humbasin drejtimin—dhe bashkë me të, besimin e njerëzve që janë krijuar për t’u shërbyer.
Evolucioni i AAEF dhe AADF: Nga Fillimi deri në Ditët e Sotme
Në fillim të viteve 1990, ndërsa Lufta e Ftohtë po përfundonte dhe Evropa Lindore po dilte nga dekada kontrolli të centralizuar, Shtetet e Bashkuara u përballën me një sfidë historike: si të mbështesnin tranzicionin e ekonomive të sapohapura drejt qeverisjes demokratike dhe ekonomisë së tregut. Ndër instrumentet e krijuara për këtë qëllim ishte Akti për Mbështetjen e Demokracisë në Evropën Lindore (SEED Act)—një kornizë ligjore e hartuar për të promovuar stabilitetin, investimet dhe zhvillimin institucional në rajon.
Brenda kësaj kornize, qeveria e Shteteve të Bashkuara krijoi një seri Fondesh Ndërmarrjesh, përfshirë Fondin Shqiptaro-Amerikan të Ndërmarrjeve. Këto fonde u konceptuan si instrumente novatore—jo programe tradicionale qeveritare dhe as sipërmarrje thjesht private. Ato u strukturuan si entitete të pavarura jofitimprurëse, të financuara me fonde publike amerikane, por të menaxhuara nga borde profesionale, me pritshmërinë që të operonin me fleksibilitet, efikasitet dhe një shkallë të caktuar pavarësie nga presionet politike.
Bordi fillestar i Drejtorëve (Besuarve) u emërua nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara dhe përbëhej nga profesionistë shumë të respektuar me reputacion të lartë në fushat e tyre përkatëse. Vlen të theksohet se unë isha i vetmi anëtar i bordit me prejardhje shqiptare, duke reflektuar si përfshirjen e hershme të diasporës, ashtu edhe karakterin ndërkombëtar të institucionit.
Fondi Shqiptaro-Amerikan i Ndërmarrjeve e nisi veprimtarinë e tij në një kohë kur ekonomia shqiptare ishte ende në fazat e saj të para. Ai investoi në sektorë kyç, mbështeti biznese në zhvillim dhe kontribuoi në krijimin e institucioneve financiare që më vonë do të bëheshin shtylla të infrastrukturës ekonomike të vendit. Ndryshe nga programet tradicionale të ndihmës, AAEF nuk ishte projektuar thjesht për të shpërndarë fonde, por për t’i investuar ato—duke gjeneruar kthime që mund të riinvestoheshin në ekonomi.
Për më tepër, misioni i tij përfshinte edhe futjen e praktikave më të mira të biznesit dhe standardeve të kontrollit të brendshëm, karakteristike për ekonomitë e zhvilluara, veçanërisht ato të Shteteve të Bashkuara. AAEF u bë një nga institucionet jofitimprurëse më të respektuara në Shqipëri dhe, në shumë drejtime, shërbeu si model për të tjerët. Një shembull i rëndësishëm është Banka Amerikane e Shqipërisë, e krijuar me përfshirjen e AAEF, e cila luajti një rol themelor në zhvillimin e sektorit bankar modern të vendit.
Me kalimin e kohës, ky model rezultoi financiarisht i suksesshëm. Fondi jo vetëm që përmbushi misionin e tij fillestar, por edhe gjeneroi kapital të konsiderueshëm. Pikërisht në këtë moment ndodhi një transformim thelbësor: mandati fillestar dhjetëvjeçar i investimeve të AAEF arriti në përfundim, duke shënuar fundin e fazës së tij aktive të investimit.
Në vend që të përfundonte aktivitetin ose të kthente të gjitha të ardhurat në Thesarin e SHBA-së, një pjesë e konsiderueshme e kapitalit të akumuluar u ridrejtua drejt një entiteti të ri: Fondacionit Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim. Ky ndryshim shënoi kalimin nga investimi në zhvillim—nga ndërtimi i tregjeve në formësimin e projekteve afatgjata kombëtare në fusha si turizmi, arsimi dhe trashëgimia kulturore. Unë isha një nga themeluesit e AADF, duke marrë pjesë në krijimin e tij si vazhdim i misionit fillestar në një kuadër të ri institucional.
Me këtë tranzicion erdhi një ndryshim jo vetëm në funksion, por edhe në strukturë dhe ndikim. Ndryshe nga paraardhësi i tij, i cili operonte kryesisht si mjet investimi, AADF u shndërrua në një fondacion të orientuar drejt zhvillimit, me një rol më të gjerë dhe më të dukshëm në jetën publike të Shqipërisë. Ai u përfshi në nisma që shtriheshin përtej sektorit privat dhe hynin në fusha me rëndësi kombëtare, përfshirë menaxhimin e pasurive kulturore, kornizat e zhvillimit urban dhe projektet strategjike ekonomike.
Me kalimin e kohës, shumica e anëtarëve origjinalë të Bordit të AAEF u larguan ose ndërruan jetë. Në atë fazë, Kryetari dhe unë ishim të vetmit anëtarë origjinalë të mbetur. Me krijimin e vakancave, anëtarët e rinj u emëruan përmes proceseve të brendshme, duke riformësuar gradualisht përbërjen e Bordit dhe duke përqendruar autoritetin vendimmarrës në një rreth më të ngushtë, të udhëhequr nga Kryetari dhe të mbështetur nga dy bashkëdrejtorë ekzekutivë.
Në të njëjtën kohë, kuadri i mbikëqyrjes që kishte shoqëruar modelin fillestar të financuar nga SHBA filloi të tërhiqej. Ndërsa institucioni u bë financiarisht i pavarur dhe operacionalisht autonom, qeverisja e tij mbeti e mbështetur në strukturat e veta të brendshme—veçanërisht në Bordin e Drejtorëve —dhe jo në ndonjë autoritet të drejtpërdrejtë qeveritar, qoftë në Shtetet e Bashkuara apo në Shqipëri.
Me kalimin e kohës, fondacioni u përfshi gjithnjë e më shumë në projekte të ndërmarra në partneritet me qeverinë, përfshirë iniciativa si Parku Kombëtar i Butrintit, të cilat kanë gjeneruar debat publik dhe kritika lidhur me transparencën dhe qeverisjen. Unë ngrita shqetësime brenda institucionit lidhur me drejtimin e këtyre angazhimeve dhe nevojën për të rishqyrtuar si strategjinë, ashtu edhe marrëdhëniet institucionale. Këto shqetësime nuk u morën parasysh nga Kryetari, dhe në fund nuk e shihja më veten si pjesë të organizatës në atë drejtim.
Ky evolucion nuk ishte as i rastësishëm dhe as unik. Ai pasqyronte një filozofi më të gjerë që qëndronte në themel të modelit të Fondit të Ndërmarrjeve: se pavarësia, menaxhimi profesional dhe mbrojtja nga ndërhyrja politike do të sillnin rezultate më të mira sesa mekanizmat tradicionalë të ndihmës. Për një kohë, kjo qasje dha rezultate të prekshme.
Megjithatë, me kalimin e kohës, ajo krijoi edhe diçka më komplekse.
Një institucion i financuar fillimisht me burime publike dhe i projektuar për të mbështetur tranzicionin demokratik ishte shndërruar në një entitet shumë autonom—që operon në Shqipëri, ndikon në projekte me rëndësi publike, por pa llogaridhënie të drejtpërdrejtë ndaj institucioneve publike të asnjërit shtet.
Kjo, në vetvete, nuk është provë e dështimit të modelit. Por ajo ngre një pyetje thelbësore—një pyetje që bëhet edhe më e rëndësishme ndërsa këto institucione zgjerojnë rolin e tyre:
Çfarë ndodh kur strukturat e krijuara për të mbështetur zhvillimin tejkalojnë sistemet e mbikëqyrjes që dikur i përcaktonin ato?
Ajo që nisi si një instrument tranzicioni do të evoluonte, me kalimin e kohës, në diçka shumë më komplekse—dhe shumë më të pavarur.
“Beso, por verifiko.” — Ronald Reagan
-Vazhdon –
