Nga Xhelal Mziu/
Zonja zv/Kryetare,
Të nderuar kolegë deputetë,
Të dashur qytetarë!
Sot po e marr fjalën për një çështje thelbësore për integrimin europian të Shqipërisë: menaxhimin e fondeve të Bashkimit Europian, si dhe të fondeve të tjera ndërkombëtare si GIZ dhe PNUD, të cilat në praktikë po administrohen pa transparencë, nën ndikim politik dhe në dëm të interesit publik.
1. Devijimi i misionit të fondeve europiane
Fondet e BE-së, GIZ dhe PNUD nuk janë para të qeverisë dhe as instrument propagande politike. Ato janë krijuar për zhvillim të qëndrueshëm, forcim institucionesh dhe barazi territoriale.
Sot, për fat të keq, këto fonde po përdoren në mënyrë selektive dhe klienteliste, larg misionit të tyre real.
2. Kapja institucionale e strukturave të menaxhimit
Strukturat që menaxhojnë fondet e BE-së në Shqipëri perceptohen gjerësisht si struktura të mbyllura, pa rotacion dhe pa garë reale.
Menaxherët e fondeve, konsulentët dhe kompanitë fituese janë në shumicë të huaja – kryesisht italiane – ose subjekte shqiptare të lidhura me to, ndërsa organizatat shqiptare përjashtohen nga vendimmarrja reale.
Kjo nuk është partneritet europian. Kjo është monopolizim i fondeve.
3. Mungesa e transparencës në thirrje dhe vlerësim
Procesi i thirrjeve për projekte të BE-së, GIZ dhe PNUD karakterizohet nga:
mungesë e publikimit të komisioneve të vlerësimit,
mosbërje publike e pikëzimeve dhe arsyetimeve për refuzimet,
shtyrje të shpeshta të afateve pa shpjegim zyrtar.
Këto janë shkelje të drejtpërdrejta të standardeve europiane të transparencës dhe konkurrencës.
4. Roli i SASPAC – nga strukturë mbështetëse në mekanizëm kontrolli
Struktura SASPAC, e menduar si mekanizëm ndihmës, në praktikë është kthyer në instrument kontrolli administrativ:
vonesa në certifikimin e shpenzimeve,
bllokime rimbursimesh,
ndërhyrje jashtë rolit teknik në zbatimin e projekteve.
Këto janë pasoja të një trashëgimie institucionale të ndërtuar ndër vite, e cila vazhdon të funksionojë edhe sot.
5. Dështimi i Ministrisë së Financave në mbështetjen kombëtare
Ndërkohë që Mali i Zi, Kosova dhe Maqedonia e Veriut:
mbulojnë bashkëfinancimin (15–25%),
ofrojnë lehtësira fiskale,
certifikojnë shpejt financiarisht,
Shqipëria nuk ofron asgjë.
Ministria e Financave:
nuk ka skema mbështetëse,
vonon certifikimet,
krijon barrë administrative shtesë,
dhe TVSH-ja nuk mbulohet realisht, por vetëm në letër.
6. Përjashtimi i organizatave shqiptare dhe konfliktet e interesit
Organizatat shqiptare përjashtohen sistematikisht nga roli “leader” në projekte rajonale, rol që u jepet kryesisht organizatave nga Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi.
Ndërkohë, në Shqipëri:
janë favorizuar organizata të lidhura me ish-ministra, deputetë dhe këshilltarë politikë,
ka raste të dyshuara konflikti interesi, si rasti i njohur publikisht si “Harabeli”, i lidhur me familjarë të Erion Veliajt, Kryebashkiak i Tiranës.
Në diskursin publik përmenden gjithashtu ndikime politike të Mirela Kumbaros, Blendi Çuçit dhe Erion Veliajt në orientimin e fondeve të BE-së, GIZ dhe PNUD, veçanërisht në fushën e mjedisit, turizmit dhe zhvillimit vendor.
7. Politizimi i zbatimit në nivel vendor
Në nivel bashkie:
projektet politizohen,
delegohen në mënyrë jo-profesionale,
dhe shoqërohen me kërkesa informale për përfitime personale.
Kjo ul ndjeshëm efektivitetin dhe ndikimin real të projekteve për komunitetet.
8. Përqendrimi gjeografik – rasti i Vjosës dhe fondet në Jug
Raporti evidenton një përqendrim disproporcional të fondeve në Jug të vendit, veçanërisht në zonën e Vjosës.
Edhe pse Vjosa ka rëndësi mjedisore, mungon:
analizë kombëtare e barazisë territoriale,
kritere objektive shpërndarjeje,
transparencë mbi përjashtimin sistematik të zonave të tjera të vendit.
Fondet e BE-së, GIZ dhe PNUD nuk mund të përdoren si instrument gjeografie politike.
9. Përfundimi dhe kërkesat
Problemi nuk është Bashkimi Europian.
Problemi është keqadministrimi dhe kapja politike e fondeve ndërkombëtare nga shteti shqiptar.
Prandaj kërkoj:
Komision parlamentar për fondet e BE-së, GIZ dhe PNUD
Publikim të detyrueshëm të komisioneve dhe pikëzimeve
Reformim të thellë të SASPAC
Skemë kombëtare bashkëfinancimi
Masa të forta kundër konfliktit të interesit
Barazi territoriale reale në shpërndarjen e fondeve
Integrimi europian nuk bëhet me propagandë, por me standarde europiane në këtë Parlament.
