Pushtetarët në Shqipëri u afrojnë intelektualëve poste që të heshtin para problemeve të vendit.
– Shteti ligjor vendos rregulla ligjore të cilat nuk duhet të thyhen dhe të mos bien në kundërshtim me Kushtetutën së pari nga politikanët.
-Tek ne ndodh e kundërta, politikanët janë më së shumti ata që thyejnë Kushtetutën dhe vjedhin pasurinë e popullit.
– Një intelektual, sado i shquar, por i përfshirë në politikë, e ka vendin në krye të shtetit t’i ofrojë publikut një këndvështrim kritik ndaj pushtetit.
– Në qoftë se intelektualët afrohen në pushtet, atëherë dialogu i shoqërisë civile me pushtetin vjen e zbehet.
– Tek ne ndryshimi kërkohet në regjimin politik, ekonomik, institucional të prodhimit të së vërtetës dhe jo të fshehjes.
-Problemi kryesor për intelektualin, nuk është vetëm të kritikojë përmbajtjet ideologjike, por të ndërtojë një politikë të re të së vërtetës.
-Shteti i ligjit është shteti që vendos ligjet mbi të gjitha aktivitetet e tij, qoftë në legjislacion, zbatim ose gjyqësor.
Prof As. Ilia Larti
Intelektualizmi tregon përdorimin, zhvillimin dhe ushtrimin e intelektit ; praktika e të qenurit intelektual ;dhe “Jeta e mendjes”. Në fushën e filozofisë, “intelektualizmi” herë pas here është sinonim i ” racionalizmit, domethënë njohuri që rrjedh më së shumti nga arsyeja dhe nga arsyetimi. Në aspektin shoqëror, “intelektualizmi” nënkupton: mbivlerësimin e punës mendore, teorisë, shkencës, dhe rolit të specialistëve e përgjithësisht të punës së intelektualëve dhe nënvlerësimi i aftësive krijuese e drejtuese të masave punonjëse, i punës prodhuese në zhvillimin shoqëror e në tërë jetën e vendit; qëndrim i lëkundshëm në jetën dhe në veprimtarinë shoqërore. Pra një “vëmendje shumë e përqëndruar në të menduar” dhe ftohtësi emocionale, “mungesë dashurie dhe ndjenje”.
Megjithatë, nuk jam i sigurt nëse një intelektual, sado i shquar dhe i përfshirë në politikë, e ka vendin në krye të shtetit; sepse roli i intelektualit është, ndër të tjera, t’i ofrojë publikut një këndvështrim kritik ndaj pushtetit, nga pozitat e shoqërisë civile ose të publikut vetë; dhe se kjo kritikë është për pushtetin politik dhe krejt shoqërinë pluraliste demokratike ndoshta po aq e nevojshme sa edhe vetë ushtrimi praktik i pushtetit nga ekzekutivi, legjislativi dhe gjyqësori. Në qoftë se intelektualët shkojnë në pushtet, atëherë dialogu i shoqërisë civile me pushtetin vjen e i ngjan një tryeze të rrumbullakët intelektualësh, e cila priret vetvetiu drejt elitizmit.
Në Shqipëri menjëherë pas 1990-ës shumë intelektualë u tunduan fort pas pushtetit dhe përfunduan të skllavëruar nga rutina e përditshme e politikës, për të mos folur për tundimin prej grykësisë dhe korrupsionit.
Megjithatë, në Shqipëri intelektuali ende admirohet, së paku për inerci; dhe vetë politikanët kanë dëshirë ta përfytyrojnë veten edhe si intelektualë, madje edhe kur veprimtaria më intelektuale në të cilën përfshihen është intervista televizive; sepse politika shqiptare ndikohet sa nga modelet europiane, aq edhe nga reminishencat e liderve të vjetër.
Inteligjenca njerëzore është kapaciteti intelektual i njerëzve, i cili karakterizohet nga:
Perceptimi, vetëdija dhe vullneti. Përmes inteligjencës së tyre, njerëzit posedojnë aftësitë kognitive për të mësuar, formojnë koncepte, kuptojnë, aplikojnë logjikën dhe arsyen, duke përfshirë kapacitetin për të njohur modelet (patterns), kuptojnë idetë, planifikojnë, zgjidhin probleme, marrin vendime, mbajnë mend, dhe të përdorin gjuhën për të komunikuar.
Inteligjenca i mundëson njerëzve të përjetojnë dhe të mendojnë.
Pra të qënit intelektual implikon pjesëmarrjen në fushën publike. Intelektuali është një aktor social angazhuar publikisht. Madje angazhimi i tij mund të jetë më gjithëpërfshirës dhe të mobillizojë opinionin publik për çështje me rëndësi publike, por edhe për raste të veçanta që mund të kthehen në model për drejtësinë publike, padrejtësinë publike, apo mosdrejtësinë publike.
Dy nga karakteristikat kryesore që i jepen kësaj qënie sociale janë drejtësia dhe e vërteta. Pra që intelektuali të jetë zë në fushën publike duhet që fillimisht premisa të tij të jenë dy karakteristika në thelb morale. « Problemi kryesor për intelektualin, nuk është të kritikojë përmbajtjet ideologjike, që janë të lidhura me disiplina të ndryshme shkencore, por të ndërtojë një politikë të re të së vërtetës. Pra, ndryshmi kërkohet në regjimin politik, ekonomik, institucional të prodhimit të së vërtetës » do të thoshte Foucault në intervistën « Funksioni politik i intelektualit ». Pra intelektuali nuk është vetëm njeri i teorisë, por edhe i aksionit, ku për të është një nga vetitë e tij e të të qenit intelektual.
Të mbash pozicion dhe sidomos në fushën publike nuk është e lehtë për të qenë koherent, i qendrueshëm, etik, të cilat janë kushte kryesore të të ekzistuarit publikisht, në raste të tjera dikush mund të dalë në televizor, mund të jetë pjesë e tavolinave të rrumbullakëta, por nuk është intelektual, aq më pak person publik, pra njeri që i përket publikut.
Integriteti personal, dëshira për të bërë gjëra të vërteta dhe për të mirën e shoqërisë duken vlera që nuk ia ka zilinë askush prej kohësh.
Faktorë që ndikojnë nga ana e vlerave intelektuale në performance.
Shkollimi, aftësia për t’u përqëndruar, memoria (kujtesa, që praktikon apo aplikon dije të qëndrueshme teorike dhe shprehi praktike të vetëdijshme), arritjet intelektuale (niveli i intiligjencës, kap dhe mirëpranon arritjet shkencore bashkëkohore, të shoqëruara me ide me projekte dhe vendosmëri për t`i aplikuar dhe nga ana tjetër kanë në thelb ecurinë dhe vazhdimësinë për t`i shërbyer shoqërisë në pikpamje ekonomiko-shoqërore sa dhe shkencore, pra, këto janë disa faktorë kryesorë që ndikojnë në performancën nga ana intelektuale.
Angazhimi i mbrojtjes së Shtetit Ligjor, Shtetit Demokratik, dhe Shtetit të të Drejtave dhe Lirive të Njeriut. Shteti ligjor nënkupton nënshtrimin e shtetit ndaj ligjeve dhe pajtueshmëria e shtetit me ligjet arrihet përmes angazhimit të autoriteteve publike në shtet ndaj dispozitave të ligjeve, shteti ligjor vendos rregulla ligjore të cilat nuk duhet të thyhen dhe të mos bien në kundërshtim me Kushtetutën, sepse konsiderohen jo kushtetuese, ato mund të vendosen para një gjykate të veçantë, e cila është Gjykata Kushtetuese, e cila merret special me përputhshmërinë e ligjeve me kushtetutën. Sa i përket autoritetit gjyqësor, kërkohet që aktgjykimet e nxjerra të jenë në përputhje me vendimet e ligjeve dhe kështu individët mund të kontestojnë vlefshmërinë e këtyre gjykimeve nga një ose më shumë nga metodat e njohura të apelimit. Lidhur me autoritetin ekzekutiv, i cili konsiderohet si një nga autoritetet më të rrezikshme për të drejtat dhe liritë e individëve, vendimet e nxjerra nga ai duhet të jenë në përputhje me dispozitat e ligjeve dhe të përgatisin një projektligj të denjë për ruajtjen e të drejtave të njeriut. Vlen të përmendet se koncepti i shtetit ligjor ka fituar epërsi të jashtëzakonshme në epokën moderne, pasi shoqëritë në të kaluarën kanë jetuar për një periudhë të gjatë kohore nga koncepti i teorisë së drejtës hyjnore që kërkohet nga sundimtari të veprojë si të dojë dhe nuk pyetet për asgjë. Përveç kësaj, administrata është e kufizuar në veprimtarinë e saj për të kërkuar t’i shërbejë së mirës së përbashkët të individëve, me miratimin e tyre me mjete legjitime për të arritur këtë qëllim. Prandaj, administrata në shtetin ligjor nuk mund të largohet nga fushëveprimi i departamentit ligjor ekzistues dhe t’i detyrojë individët ta bëjnë këtë me pretekstin e arritjes së mirës publike për shkak të angazhimit të saj në çështjen ligjore, si dhe për krenarinë e shkëlqimit të saj në opinionin publik. Nëse administrata është fronti me të cilin shteti respekton marrëdhëniet e tij me individët dhe që mund të jetë më i prekshmi nga abuzimi i tij, shkelja e rregullave ligjore dhe shkelja e të drejtave dhe lirive të individëve, kjo nuk do të thotë se është agjencia e vetme nga e cila kërkohet të respektojë dispozitat e ligjeve dhe të mbetet në shtetin ligjor. Angazhimi duhet të jetë i të gjitha autoriteteve publike në shtet për të drejtën e miratimit të ligjeve mbi autoritetin legjislativ. Dhe besoni se shteti ligjor në sistemet jo-demokratike nuk është i lehtë për t’u hetuar dhe sunduesit e tij pretendojnë se ata janë të detyruar nga dispozitat e ligjit.
Bima pjellore në të cilën rritet fara e shtetit ligjor gjendet vetëm në sistemet demokratike në të cilat njerëzit kanë fjalën supreme për njerëzit që ndajnë manifestimet e sovranitetit, nga të cilët janë ata që veprojnë në emër të njerëzve në menaxhimin e punëve të shtetit për një periudhë të caktuar dhe ata janë përgjegjës për veprimet e tyre në atë kohë në përputhje me dispozitat e kushtetutës. Dhe shteti dallohet nga organizatat e tjera me shumë karakteristika ndoshta më e rëndësishmja e tij është sovraniteti dhe jehona e lirisë së tij për të ndryshuar ligjet që e përbëjnë atë, dhe ndër karakteristikat e tij më të rëndësishme.
–Një numër i madh i juristëve në shtet gëzojnë një personalitet të pavarur moral.
Ata ushtrojnë të drejtat e dhëna personit juridik, por personaliteti i tyre është plotësisht i ndarë nga personalitetet e individëve mbi të cilët ushtrohet autoriteti dhe rregulli. Kjo bëri që disa juristë të mohojnë personalitetin moral të shtetit si rezultat i këtij defekti, dhe kjo në dy aspekte:
– Njohja për personalitetin juridik të shtetit dhe pasojat e tij: Do të thotë si parim i përgjithshëm i njohjes për personalitetin juridik aftësia për të gëzuar të drejtat dhe për të marrë përsipër detyrime, domethënë aftësinë që i mundëson një personi të veprojë si palë positive, apo negative për hir të të drejtave si rezultatet i vazhdimit të shtetit, unitetit të tij dhe barazisë.
– Mohimi i personalitetit moral të shtetit: Disa juristë dhe studiues e shohin shtetin si një fenomen shoqëror që ekziston në bazë të ndarjes së shoqërisë në dy grupe: njëri grup sundues dhe të sunduar dhe ai që vendos ligje dhe rregulla është grupi sundues dhe autorizon zbatimin dhe aplikimin e tyre.
Dhe disa njerëz që besojnë se shteti është një grup rregullash dhe ligjesh dhe nuk ka asnjë personalitet juridik, është e qartë se ithtarët e kësaj teorie nuk na ofruan një alternative të personalitetit moral.
– Sovraniteti i cili është një nga karakteristikat më të rëndësishme të shtetit që ndahet në sovranitet të brendshëm dhe sovraniteti i jashtëm, për sovranitetin e brendshëm autoriteti gëzon legjitimitet përmes zgjedhjeve të drejtpërdrejta për atë autoritet nga populli, i cili përfaqësohet nga dy bazat e autoritetit gjyqësor dhe autoritetit ekzekutiv.
Sovraniteti është shprehja dhe ideja që vë autoritetin mbi vullnetin e individëve përmes zgjedhjes së tyre dhe delegimit të tyre të këtij autoriteti për ta përfaqësuar atë. Sa i përket sovranitetit të huaj, nuk është kontrolli i një qeverie ose i një autoriteti të jashtëm mbi autoritetin vendor, domethënë, nënshtrimi i vullnetit të saj ndaj çdo vullneti të huaj dhe ka të bëjë me pavarësinë e vendimeve të saj politike dhe ligjeve kombëtare, përveç kësaj për zbatimin e rregullave të së drejtës ndërkombëtare për të, dhe ideja e sovranitetit është një ide ligjore që karakterizon autoritetin politik. Njerëzit duhet t’i përfaqësojnë ata në drejtim të kontratës shoqërore, në mënyrë që këtij grupi individësh t’u delegohen fuqitë e tij absolute ose ta rritin atë në përputhje me rrethanat dhe vullnetin e njerëzve. Juristët kanë rënë dakord në ligjin kushtetues që kombi është ai që zotëron vullnetin popullor dhe është burimi i fuqive dhe është ai që përvetëson ose jep disa nga veprimet politike ose të gjitha sjelljet që janë kryer prej tyre dhe që përcaktohen në kushtetutë.
– Bindja e shtetit ndaj ligjeve: shteti i ligjit është shteti që vendos ligjet mbi të gjitha aktivitetet e tij, qoftë në legjislacion, zbatim ose gjyqësor.
Ajo me çfarë shteti ligjor dallohet nga ana tjetër, përkatësisht, që veprimtaria e tij i nënshtrohet rregullave ligjore, domethënë mos kujdesin e individëve me diçka jashtë ligjit. Në mënyrë që shteti ligjor të forcohet, në mënyrë që garancitë themelore të jenë në dispozicion derisa të mos humbet ky parim, me e rëndësishmja: Ekzistenca e kushtetutës zbatimi i parimit të ndarjes se pushteteve respektimi i autoritetit të epërsisë së ligjeve gradimin e rregullave ligjore, njohja e të drejtave dhe lirive publike, dhe organizimin e mbikqyrjes gjyqësore dhe pavarësisë së saj.
Parimet themelore të Shtetit Demokratik
Në vitin 1863, Abraham Linkoln e përcaktoi demokracinë si: “qeverisje e popullit, nga populli, për popullin”. Si mund të kuptohet përmbajtja e kësaj thënieje të famshme?
Qeverisje e popullit do të thotë që pushteti buron nga populli. Populli është bartës i sovranitetit, që ushtron pushtetin ose jep mandatin për ushtrimin e këtij pushteti, dhe të gjithë ata që janë pjesë e këtij pushteti janë edhe përgjegjës përpara popullit.
Të drejtat e njeriut dhe realitetet shqiptare
Asnjë e drejtë ose grup të drejtash nuk mund të vlerësohet më e rëndësishme se tjetra. Të drejtat e njeriut janë të garantuara qartë edhe me Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut, e cila deklaratë i kushton rëndësi të drejtave civile politike, ekonomike, po ashtu shoqërore dhe kulturore. Askush nuk ka të drejtë të vendosë që disa të drejta janë më të rëndësishme se të tjerat, të drejtat e njeriut janë të patjetërsueshme. Njeriu ka të drejtë për një proces të drejtë gjyqësor, dhe të pa anshëm politikisht dhe ligjërisht, pra çdo qytetar duhet të jetë i barabartë para ligjit dhe për respektim të ligjit. Shteti demokratik i cili siguron të drejtat e njeriut si obligim ligjor po ashtu ka të drejtën e kërkimit nga qytetarët për respektim të atyre të drejtave që burojnë nga shteti dhe të mos lejojnë të nëpërkëmbet demokracia nga rrethe të ndryshme apo grupe vicioze, të cilat në shumë raste shohim se kanë një synim dhe ai synim është mosrespketimi i demokracisë, por kalimi në autokraci. Andaj kur qytetarët brenda shtetit demokratik kërkojnë respektim të drejtave të tyre natyrisht, në të njëjtën kohë duhet t’i njohin edhe vetes përgjegjësinë për të respektuar ligjin para shtetit.
