PRETENCA – NJË TERM JASHTË KODIT?
Në praktikën e përditshme gjyqësore shqiptare dëgjojmë pothuajse në çdo seancë fjalën “pretencë”. Gazetarët raportojnë: “Prokurori dha pretencën”, gjykatësit pyesin për “pretencën”, avokatët kundërshtojnë “pretencën”. Por lind një pyetje e thjeshtë dhe juridikisht shumë serioze:
Ku gjendet fjala “pretencë” në Kodin e Procedurës Penale?
Një kërkim i kujdesshëm në dispozitat e Kodit të Procedurës Penale tregon se ligji flet për kërkime, konkluzione, qëndrime procedurale dhe kërkesa të prokurorit, por jo për një institut juridik të quajtur “pretencë”, i trajtuar si akt më vete. Megjithatë, në praktikë, ky term është shndërruar pothuajse në një normë të pashkruar, që shpesh merr peshë më të madhe se vetë gjykimi.
Kjo nuk është thjesht çështje terminologjie. Është çështje filozofie juridike.
Në një shtet demokratik, prokurori nuk duhet të jetë një “prodhues dënimesh”, por një garant i ligjit. Ai duhet të kërkojë të vërtetën, pavarësisht nëse ajo çon drejt fajësisë apo pafajësisë. Misioni i tij nuk është të fitojë çdo çështje, por të zbatojë ligjin.
Por a ndodh kjo realisht?
Në praktikën shqiptare është krijuar bindja se prokurori është autoriteti që vendos paraprakisht masën e dënimit, ndërsa gjykata shpesh perceptohet si institucioni që formalizon atë që është vendosur më parë nga organi i akuzës.
Kjo bindje është e rrezikshme për drejtësinë.
Kur opinioni publik fillon të besojë se “hesapet i bën prokurori”, atëherë roli kushtetues i gjyqtarit zbehet. Gjykatësi nuk është noter i prokurorisë. Ai nuk është vulë formale e kërkesave të akuzës. Ai është autoriteti i vetëm që jep drejtësi në emër të Republikës.
Këtu lind një debat tjetër i rëndësishëm: A është prokuroria organ akuzues apo organ inkuzator?
Historikisht, sistemet moderne evropiane e kanë larguar figurën e prokurorit nga modeli inkuzator, ku organi i akuzës identifikohej pothuajse me pushtetin që kërkonte ndëshkim me çdo kusht. Sot prokurori duhet të jetë një subjekt procedural që administron prova, verifikon fakte dhe paraqet para gjykatës atë që konsideron të provuar.
Por nëse prokurori hyn në sallë me bindjen se dënimi është qëllimi kryesor dhe gjykata duhet vetëm ta miratojë atë, atëherë sistemi rrëshqet drejt një modeli inkuzator.
Në këtë kuadër, meriton analizë edhe një praktikë e hershme administrative, e lidhur me një urdhër të ish-Prokurorit të Përgjithshëm, Arben Rakipi, i cili sipas shumë juristëve ndikoi në institucionalizimin e konceptit të “pretencës” si një akt me peshë të veçantë procedurale. Një urdhër administrativ, sidoqoftë, nuk mund të krijojë norma mbi Kodin e Procedurës Penale dhe as të zëvendësojë ligjin.
Ligji qëndron mbi urdhrin.
Kodi qëndron mbi praktikën.
Kushtetuta qëndron mbi të gjitha.
Prandaj është koha të shtrohen disa pyetje publike:
- A po i japim “pretencës” një fuqi që ligji nuk ia njeh?
- A po krijohet perceptimi se prokurori është autoriteti real vendimmarrës në proces?
- A po ushtrohet presion institucional mbi gjyqtarët përmes peshës që i jepet qëndrimit të akuzës?
- A po largohemi nga parimi i barazisë së armëve në procesin penal?
Drejtësia nuk matet me numrin e dënimeve. Drejtësia matet me aftësinë për të garantuar një proces të paanshëm, ku prokurori akuzon, avokati mbron dhe gjyqtari vendos i lirë nga çdo ndikim.
Nëse “pretenca” shndërrohet në vendim të paraprak, atëherë gjykimi rrezikon të kthehet në formalitet.
Dhe kur gjykimi kthehet në formalitet, shteti i së drejtës fillon të humbasë kuptimin e tij.
Avokat Myftar Rusta
Student i Dhjetorit 1990
Avokat në profesion për mbi dy dekada.
