Shndërrimi i Sazanit në një “eko-resort” luksoz ngre shqetësime serioze. Edhe zhvillimi privat më i menduar do ta ndryshonte përgjithmonë ekosistemin e ishullit, do ta kufizonte në praktikë aksesin publik dhe do t’i kalonte kontrollin efektiv të një pasurie unike kombëtare interesave private për dekada. Pasi një transformim i tillë ndodh, ai nuk mund të zhbëhet.
Njoftimi se Affinity Partners, e udhëhequr nga Jared Kushner, po ndjek një investim prej 1.4 miliardë dollarësh përgjatë bregdetit jugor të Shqipërisë ka ngjallur njëkohësisht entuziazëm dhe shqetësim. Investime të huaja të kësaj përmase janë të rralla për Shqipërinë dhe, nëse menaxhohen siç duhet, mund të sjellin infrastrukturë të nevojshme, vende pune dhe dukshmëri ndërkombëtare. Por jo çdo zhvillim është i njëjtë dhe jo çdo territor ka të njëjtën peshë. Që në vitin 2024, kur Jared Kushner shprehu për herë të parë interes për të investuar në Shqipëri —pas projektit të tij të propozuar në Beograd—shkrova një artikull me titull “Vlerësimi i Projekteve Transformuese Turistike të Jared Kushner në Shqipëri: Përfituese, të Dëmshme, apo të Dyja për Vendin?” Artikulli, i botuar më 24 mars 2024, u shpërnda fillimisht në faqen time në Facebook dhe më pas u publikua nga disa media. Në të, analizova të mirat dhe të këqijat e zhvillimit masiv të turizmit, vlerësova investimin e propozuar nga Kushner dhe paraqita atë që, sipas meje, do të ishte rruga më e përgjegjshme për Shqipërinë. Tani që ky projekt duket se po afrohet gjithnjë e më shumë drejt realizimit, ndiej detyrimin ta rikthej këtë çështje në vëmendje. Ky shkrim është shkruar me shpresën që shqiptarët ta lexojnë me kujdes dhe të reflektojnë mbi vendimet që po merren në emrin e tyre. Vendimet që prekin pasuri kombëtare të pazëvendësueshme kërkojnë largpamësi, sepse sapo këto projekte realizohen, nuk ka më kthim pas. Ajo që humbet në emër të zhvillimit, shpesh humbet përgjithmonë. Projektet e propozuara përfshijnë dy pasuri krejtësisht të ndryshme: zonën bregdetare pranë Zvernecit dhe Ishullin e Sazanit, një ish-bazë ushtarake në hyrje të korridorit Adriatik–Jon. Trajtimi i tyre si një paketë e vetme është një gabim. Zhvillimi i Zvernecit për turizëm të nivelit të lartë është, në parim, i mbrojtshëm. Shqipëria prej kohësh ka identifikuar pjesë të bregdetit të saj për rritje turistike dhe Zverneci ndodhet në tokë kontinentale, është i aksesueshëm dhe tashmë pjesë e një korridori më të gjerë zhvillimi. Nëse një zhvillim i tillë respekton rregulla të qarta planifikimi, mbrojtje mjedisore dhe integrim me ekonominë lokale, ai mund të sjellë vlerë pa dëmtuar në mënyrë të pakthyeshme pasuritë kombëtare. Turizmi cilësor është diçka që Shqipërisë i nevojitet. Sazani, megjithatë, është një rast krejtësisht tjetër. Shqipëria nuk ka shumë ishuj. Në fakt, Sazani mund të jetë i vetmi ishull me përmasa reale, histori dhe rëndësi strategjike nën kontrollin e saj. Ai nuk është thjesht tokë; është simbol kombëtar, pikë strategjike detare, dhe arkiv historik e ekologjik. Gjatë Luftës së Ftohtë shërbeu për qëllime ushtarake; sot përfaqëson diçka shumë më të çmuar: një nga hapësirat e pakta publike të paprekura që Shqipëria ende zotëron. Ata që argumentojnë se Shqipëria duhet ta komercializojë plotësisht Sazanin për të konkurruar në turizmin mesdhetar, mjafton të hedhin një sy përtej Adriatikut.
Problemi i vërtetë është qeverisja. Vendimet, që prekin pasuri kombëtare të pazëvendësueshme nuk duhet të përshpejtohen përmes kanaleve ekzekutive apo të negociohen pas dyerve të mbyllura, veçanërisht në një vend që ende po rindërton besimin në institucionet e tij. Shqipëria ka nevojë për investime, por i duhen sipas kushteve të saj, të udhëhequra nga strategjia dhe jo nga ngutja.
Kroacia, një vend me mbi një mijë ishuj, ka ndërtuar një nga industritë turistike më të suksesshme në Evropë pa sakrifikuar shumicën e ishujve të saj për zhvillime luksoze private. Përkundrazi, Kroacia i përqendroi hotelet dhe resortet në tokën kontinentale dhe në disa ishuj urbanë të përzgjedhur, ndërsa shumicën e ishujve i ruajti si zona natyrore të mbrojtura, parqe kombëtare ose destinacione me akses të kufizuar. Turizmi lulëzoi jo sepse çdo ishull u ndërtua, por sepse mungesa, autenticiteti dhe ruajtja u bënë pjesë e vetë tërheqjes. Ky model është shumë i vlefshëm për Shqipërinë. Nëse një vend me bollëk ishujsh zgjedh përmbajtjen, Shqipëria—me vetëm një ishull me rëndësi reale—duhet të tregojë edhe më shumë kujdes. Shndërrimi i Sazanit në një “eko-resort” luksoz ngre shqetësime serioze. Edhe zhvillimi privat më i menduar do ta ndryshonte përgjithmonë ekosistemin e ishullit, do ta kufizonte në praktikë aksesin publik dhe do t’i kalonte kontrollin efektiv të një pasurie unike kombëtare interesave private për dekada. Pasi një transformim i tillë ndodh, ai nuk mund të zhbëhet. Ekziston gjithashtu një dimension strategjik që nuk mund të neglizhohet. Pozicioni i Sazanit i jep atij rëndësi ushtarake dhe detare, veçanërisht në një rajon të lidhur me sigurinë e NATO-s dhe rrugë të rëndësishme detare. Kontrolli afatgjatë privat i një zone të tillë sidomos nga një entitet i huaj i lidhur ngushtë me elitën politike të një vendi tjetër kërkon kujdes të jashtëzakonshëm, transparencë dhe konsensus publik. Ekziston një alternativë më e mirë dhe ajo nuk është as kundër investimeve dhe as kundër turizmit. Sazani duhet të mbetet pronë publike, i mbrojtur si park kombëtar dhe sit kulturor-historik, ndërkohë që të hapet për turizëm ditor të rregulluar. Vizitorët mund të shkojnë në ishull me varka nga Zvërneci, duke gjeneruar aktivitet ekonomik pa hequr dorë nga pronësia, sovraniteti apo trashëgimia. Zverneci, nga ana tjetër, mund të shërbejë si qendra turistike: hotele, shërbime dhe infrastrukturë në tokë; ruajtje dhe akses i kontrolluar në ishull. Kjo është pikërisht balanca që arriti Kroacia, dhe është balanca që Shqipëria duhet të ndjekë. Çështja më e thellë që nxjerr në pah projekti Kushner nuk është thjesht ligjshmëria, edhe pse respektimi i ligjeve mjedisore dhe interesit publik është i rëndësishëm. Problemi i vërtetë është qeverisja. Vendimet, që prekin pasuri kombëtare të pazëvendësueshme nuk duhet të përshpejtohen përmes kanaleve ekzekutive apo të negociohen pas dyerve të mbyllura, veçanërisht në një vend që ende po rindërton besimin në institucionet e tij. Shqipëria ka nevojë për investime, por i duhen sipas kushteve të saj, të udhëhequra nga strategjia dhe jo nga ngutja. Zverneci mund të zhvillohet. Sazani duhet të ruhet. Ngatërrimi i këtyre dyve rrezikon të përsërisë pikërisht gabimet që Shqipëria është përpjekur t’i kapërcejë për tri dekada.
