Në gjykatat e Shqipërisë është bërë tashmë realitet i përditshëm fakti që vendimet e gjykatave të shkallëve të ulëta prishen nga gjykatat më të larta, ndryshohen, kthehen për rigjykim dhe marrin forma të tjera, gjithmonë me pasoja për palët por kurrë për gjyqtarin që ka gabuar. Askush nuk thirret në përgjegjësi, askush nuk verifikohet realisht, askush nuk ndëshkohet. Sistemi thjesht rrotullohet ndërsa qytetari pret drejtësi që nuk vjen kurrë.
Kur Gjykata e Lartë prish një vendim, në çdo shtet normal kjo është një shenjë e qartë se gjyqtari ka dështuar në ushtrimin e detyrës: ka gabuar në ligj, ka analizuar gabim provat, ka ndërtuar një arsyetim të dobët ose ka qenë nën ndikime të huaja, qoftë politike, qoftë korruptive. Por në Shqipëri, këto prishje nuk sjellin asnjë pasojë. Dosja thjesht kthehet tek një trup tjetër gjykues, por gabimi mbetet anonim, pa autor, pa emër, pa përgjegjësi.
Një nga problemet më të mëdha, që është shndërruar në një “sekret të hapur” mes juristëve, është fakti se shumë gjyqtarë prodhojnë vendime të gjata – ndonjëherë mbi 40 apo 50 faqe – ku mbushin dokumentin me citime, teori të paqena, pasqyra gjykimesh pa lidhje, histori të procedurës, çdo gjë përveç thelbit: arsyetimit juridik të çështjes. E gjithë çështja përmblidhet me 2–3 rreshta pa logjikë, pa analizë, pa lidhje me provat, pa lidhje me ligjin. Tekst voluminoz, por bosh në përmbajtje. Fjalë shumë, drejtësi asnjë.
Kjo është forma më e rrezikshme e mosprofesionalizmit: gjyqtarë që mbulojnë mungesën e dijes me faqe, jo me argument. Gjyqtarë që shkruajnë për të krijuar idenë e punës, jo për të dhënë drejtësi. Dhe pikërisht këto vendime – të gjata, të zbrazëta, të dobëta – janë ato që prishen më shpesh nga Gjykata e Lartë. Por as këtu nuk ka përgjegjësi. As analfabetizmi juridik nuk ndëshkohet.
Faktikisht, arsyet pse prishen vendimet janë të njohura:
Padija profesionale. Ka gjyqtarë që nuk dinë të analizojnë një provë, nuk njohin praktikën gjyqësore, nuk kuptojnë normat materiale dhe procedurale në thelb. Vendime të gjata plot teori por me arsyetim tre rreshta janë prova e qartë e kësaj padije.
Ndërhyrjet politike. Vendime të orientuara, të fabrikuara, të “konsultuara” me kanale jozyrtare. Prishen më pas për të shmangur skandalin, por gjyqtari mbetet në detyrë.
Korrupsioni. I padukshëm në letër, por gjithmonë prezent në ajër. Kur një vendim sfidon logjikën, ligjin dhe provat, nuk është e vështirë të kuptosh se ku është problemi. Gjykata e Lartë e prish vendimin, por askush nuk pyet pse u dha ai vendim në radhë të parë.
Problemi i vërtetë është se sistemi i drejtësisë në Shqipëri ka ndërtuar një kulturë të rrezikshme: gabimi i gjyqtarit është i paprekshëm. Prishja e vendimit konsiderohet normale, jo sinjal alarmi. Nuk ka ndëshkim, nuk ka hetim disiplinor serioz, nuk ka verifikim të aftësisë profesionale. Dhe ndërkohë që gjyqtarët gabojnë pa frikë, qytetarët vuajnë dënime të padrejta, padrejtësi të parikuperueshme dhe procese të pafundme.
Nëse ky vend kërkon të ndërtojë një drejtësi moderne, europiane dhe të besueshme, atëherë duhet të nisë nga themeli: ndëshkimi i gabimit gjyqësor. Jo për hakmarrje, por për profesionalizëm. Jo për spastrim, por për cilësi. Jo për show politik, por për ndërtimin e një kulture të re të përgjegjësisë.
Drejtësia nuk mund të jetë shkollë ku gabimet amnistohen çdo ditë. Duhet të jetë sistem ku gabimet identifikohen, analizohen dhe ndëshkohen. Vetëm kështu gjyqtarët e rinj mësojnë se ligji është më i fortë se korrupsioni, se argumenti është më i fortë se presioni, dhe se drejtësia nuk është një tezë prej 50 faqesh me 3 rreshta arsyetim – por është vepër profesionale që kërkon integritet, dije dhe përgjegjësi.
Derisa kjo të ndodhë, drejtësia shqiptare do të prodhojë të njëjtën histori çdo ditë: vendime që prishen, çështje që kthehen, padrejtësi që përsëriten – dhe një sistem ku askush nuk mban përgjegjësi, por të gjithë mbajnë pasojat.
