Nga Av. Myftar Rusta
Shqipëria prej tri dekadash jeton nën modelin e Republikës Parlamentare. Ky sistem, në letër, garanton ndarjen e pushteteve, balancën mes institucioneve dhe kontrollin demokratik. Në praktikë, fatkeqësisht, ka prodhuar të kundërtën: një pushtet të përqendruar tek kryeministri, një parlament të kthyer në noter të qeverisë dhe një president të reduktuar në figurë ceremoniale.
Republika Parlamentare, ashtu si është zbatuar në Shqipëri, ka dështuar. Deputetët, të lidhur pas listave të kryetarëve të partive, nuk përfaqësojnë qytetarët por interesat e lidershipit partiak. Kontrolli parlamentar është zhdukur, ndërsa ekzekutivi ka marrë fuqi pothuajse absolute. Sot jemi më pranë një sistemi unik totalitar, ku një dorë e vetme sundon mbi të gjitha pushtetet.
Pikërisht këtu ngrihet pyetja: a duhet Shqipëria të ndryshojë sistemin e saj?
Republika Presidenciale – zgjidhje apo rrezik?
Një model presidencial do të sillte zgjedhjen e Presidentit nga populli, duke i dhënë këtij institucioni legjitimitet të drejtpërdrejtë. Kjo do të krijonte një balancë më të qartë me Parlamentin dhe Qeverinë, duke shmangur kapjen totale të pushtetit nga një kryeministër i vetëm.
Por rreziku është i dukshëm: në një vend me institucione të brishta, një President i fortë mund të kthehet lehtësisht në një autokrat të gjithpushtetshëm. Shqipëria ka një histori të hidhur me pushtetet absolute, ndaj çdo hap duhet peshuar me kujdes.
Zgjidhja e ndërmjetme – gjysmë presidencializmi dhe reforma
Më e mençur do të ishte një model gjysmë-presidencial, si ai francez, ku Presidenti zgjedhet nga populli dhe ndan pushtetin ekzekutiv me Kryeministrin. Kjo ndarje do të forconte legjitimitetin demokratik, do të krijonte kontroll të ndërsjellë dhe do të frenonte përqendrimin e tepruar të pushtetit.
Në të njëjtën kohë, Shqipëria ka nevojë për:
– Reformë zgjedhore, që deputetët të mos jenë vegla të kryetarëve, por përfaqësues të qytetarëve.
– Institucione të forta kontrolli (Gjykata Kushtetuese, Kontrolli i Lartë i Shtetit, organet e drejtësisë) të cilat të jenë realisht të pavarura.
– Balancim pushtetesh ku askush të mos ketë të drejtën të sundojë mbi të gjitha.
Përfundim
Republika Parlamentare, në këtë formë, e ka konsumuar veten në Shqipëri. Pushteti është përqendruar, balancat janë shuar, dhe demokracia po rrezikon të zhbëhet. Është koha për një debat të madh kombëtar mbi sistemin: të mbetemi peng të një parlamentarizmi të deformuar, apo të ndërtojmë një model të ri, që garanton ndarje pushtetesh dhe demokraci reale?
Koha për ndryshim ka ardhur.
