-I dua të dyja vendet Amerikë-Shqipëri, por unë nuk do doja të isha tradhëtar i asnjërit prej tyre. -Veçanërisht për këtë ku jam, sepse nuk mund të jetoj 79 vjet në një tokë dhe të mos i jem besnik… I detyrohem gjithçka
–Kam lindur në Korçë, Shqipëri, dhe nëna ime ishte shumë e re dhe unë isha fëmijë kur u larguam nga fshati Trebickë.
Intervistë zanore nga JANET LEVINE. Kohëzgjatja: 1:00:58, stafi teknik NANCY VEGA
Përktheu Petrika Naska
Anthony Athanas, erdhi nga Shqipëria në Amerikë në vitin 1915, kur ishte katër vjeç Anthony Athanas ishte një nga njerëzit më të shquar të komunitetit shqiptar të Amerikës. Ai ishte një nga bisnemenët më të famshëm të Bostonit por në komunitetin shqiptar të Amerikës do të mbahet mend më shumë si patriot i shquar që punoi pa u lodhur për të ndihmuar bashkëkombësit e tij si në Shqipëri edhe në Kosovë. Anthony Athanas ishte një figurë qendrore në organizatën panshqiptare Vatra.
LEVINE: Unë jam Janet Levine për National Park Service. Sot është 3 dhjetor 1994. Jam këtu në restorantin Anthony’s Pier 4 në Boston, Massachusetts dhe do të flas me Anthony Athanas, i cili erdhi nga Shqipëria në 1915 kur ishte katër vjeç. Dua të them se jam shumë e lumtur që jam këtu.
ATHANAS: Kënaqësi që ju kemi këtu.
LEVINE: Ju faleminderit dhe le ta fillojmë me datëlindjen tuaj dhe ku keni lindur në Shqipëri?
ATHANAS: Emri im është Anthony Simon Athanas. Kam lindur në Korçë, Shqipëri, prej nga kanë ardhur shumica e emigrantëve shqiptarë. Nëna ime ishte shumë e re dhe unë isha fëmijë kur u larguam nga fshati Trebickë.
LEVINE: Mund ta gërmëzoni?
ATHANAS: T-R-E-B-I-C-K-A. Trebicka. Ata jetonin atje prej shumë e shumë brezash, por Lufta Ballkanike i detyroi të shpërnguleshin. Lufta Ballkanike kundër Turqisë përfshiu shtete si : Greqi, Bullgari, Serbi – Mali i Zi, të cilat luftonin kundër Perandorisë Osmane. Na u desh të zhvendoseshim, sepse disa prej fshatrave po i digjnin. Ne u transferuam në Korçë, e cila duhet të ketë qenë rreth 25 mijë banorë atëherë, kurse tani është rreth 60 mijë. Të gjitha ato fshatra i quanin Vakëfet e Korçës. Kjo është një gjë e mahnitshme. Vakëfet, mendoj se kishte të bënte me fenë, manastiret. Nuk jam shumë i sigurt. Kur ishit në Worcester nëse do të pyesje dikë, imagjinoj se të gjithë do të thoshin se vinin nga Korça. Epo, guxoj të them se 50% e tyre, kanë ardhur nga fshatrat dhe e dini si? P.sh. unë nuk e di ku jetoni ju, por ne këtu në Boston, jemi në Lane. Kur ne jemi jashtë, themi se jemi nga Bostoni. E kuptoni? Ashtu siç ne themi zona e Bostonit, ata thonë zona e Korçës. Nëse ata sot thonë se janë të gjithë nga Korça, Korça duhet të kishte qenë 2 milionë banorë! Ata të gjithë mburren se janë nga Korça, unë ju them gjithmonë nga Trebicka!
LEVINE: Pra, ju po thoni se ata ishin nga rrethinat e Korçës, që kishin ardhur, si ju, nga Trebicka. Me fjalë të tjera, ata u zhvendosën në Korçë.
ATHANAS: Ata u shpërngulën në Korçë, sepse e kishin të vështirë të jetonin në ato zona, sepse shkak ishte Lufta Ballkanike. Kushtet e jetesës ndryshuan. Njerëzit tanë punonin muratorë dhe ata u larguan nga fshati Trebickë. Udhëtonin me ditë të tëra, me materialet e tyre për të rindërtuar shtëpitë e njerëzve të pasur, bejlerëve.
LEVINE: Pra, kur ju thoni njerëzit tanë, familja juaj, apo?
ATHANAS: Fshati. Ishin disa fshatra përreth. Ata ishin … tregëtarë dhe muratorë.
LEVINE: Kuptoj. Pra, ju quani “njerëzit tuaj”, bashkëfshatarët, pak a shumë?!
ATHANAS: Doja të thoja “njerëzit e mi”, kurse të gjithë njerëzit e Shqipërisë do t’i quaja “njerëzit tanë”.
LEVINE: E kuptoj.
ATHANAS: E kam fjalën vetëm për zonat afër nesh, për të cilat po flasim, sepse pyetja juaj ishte nga vinim dhe ku banonim. E keni të qartë?
LEVINE: Jam kurioze për fshatin ku keni jetuar, përafërsisht sa banorë kishte në të?
ATHANAS: Unë lart kam një pikturë të fshatit. Në atë fshat, ishin dy lagje dhe mendoj se ishin … njëra kishte mbi gjashtëdhjetë shtëpi, tjetra kishte tridhjetë shtëpi. Një gjë më mahnit! Sot me xhip, rruga nga Korça në Trebickë bëhet për katër orë, sepse duhet të sfidosh malet. Vakëfe, quheshin fshatrat si: Treska , Trebicka, Katundi, Stratobërda , Luarasi. Këta ishin gjithë fshatrat. Ah po, është dhe një … Panariti. Vakëfllinjtë ishin vërtet të parët që erdhën këtu. Personi i parë që erdhi në Shtetet e Bashkuara ishte një prift nga fshati Katund, që është edhe fshati i gruas sime, që erdhi këtu në një mijë e tetëqind e … mendoj se ishte viti 1880. Ata (katundallinjtë) ishin të parët. Ka pasur një më parë, por nuk kanë gjetur asnjë të dhënë për të. Sipas të thënave nga njerëzit që kanë ardhur këtu, thuhet se një person ka hyrë më parë (në SHBA), por është larguar dhe ka shkuar në Argjentinë. Argjentina kishte një gazetë shqip-spanjisht. Ne hapëm menjëherë këtu një gazetë në shqip. Më vonë u bë shqip dhe anglisht, por fillimisht, dekada më pare, ishte vetëm shqip. Dikur, unë kam qenë drejtues i saj. Unë kam qenë edhe kryetar i Dioqezës Ortodokse Shqiptare. Shqiptarët janë 70% myslimanë, 20 % ortodoksë dhe 10 % katolikë, pra janë tri fe. Muslimanët ishin të konvertuar. Ju keni lexuar për Bosnjën dhe boshnjakët. Ata ishin pjesë e Perandorisë Osmane që i konvertonte njerëzit kur shkonin atje. Ata u konvertuan, jo vetëm kohët e fundit, apo në shekullin XVIII, por konvertimi më masiv ndodhi në shekullin XVI-të. Këto ishin tri fetë. Emrat që përdorin janë të ndryshëm. Për shembull, shqiptarët muslimanë, kanë emra islamikë. Shqiptarët katolikë u orjentuan më shumë drejt kishës perëndimore, kishës katolike romake.
Katolikët romanë, janë vetëm 10%, por ata bënë një punë shumë të mirë në ruajtjen e gjuhës dhe letërsisë, megjithëse edhe ortodoksët e bënë. Po ashtu edhe muslimanët, por katolikët kishin mbështetjen e perandorisë Austro-Hungareze, e cila shtrihej në atë kohë edhe në territore si Sllovenia dhe Kroacia. Ishin katolikë, kupton, dhe ishin afër Perandorisë Austriake dhe Hungareze. Ata ndihmuan, sepse ishin të përgatitur dhe të mësuar më mirë. Priftërinjtë katolikë ishin më të arsimuar se tanët. Ata e mbajtën këtë vend të bashkuar. Dua të them, se katolikët nuk ishin të vetëm, sepse atje kishte tri fe. Ato tri fe, krerët apo udhëheqja e atyre tri feve, e mbajtën atë vend të bashkuar.
LEVINE: Ju, ku qëndroni në lidhje me fenë dhe besimin?
ATHANAS: Unë jam ortodoks si njerëzit që takuat në Worcester. Unë jam ortodoks, por unë jam formuar për të ndjekur gjurmët dhe mundimet e njerëzve që bëjnë një vend, një vend të pavarur, atje … me serbët në veri dhe helenët në jug. Ata kanë bërë një punë tmerrësisht gjigande. E kanë bërë sepse kanë besuar tek njerëzit tanë. Në atë kohë, ne shqiptarët që kemi ardhur të parët (në SHBA) nga këto fshatra, ishim njerëz jo të sofistikuar, vetëm disa ishin të arsimuar apo të edukuar. Të arsimuar në mënyrë modeste. Këta fshatarë të sapo ardhur punonin për pesë ose gjashtë dollarë në javë dhe ata … ata do të dhuronin pagën e tyre të muajit për t’ia dhënë Asaj. Për shembull, në 1908 … 1908 ose ’09, ata mblodhën 175 mijë dollarë. Ata dollarë e bënë atë, që quhet Lëvizja e Rilindjes Kombëtare Shqiptare (the Renaissance of the Albanian movement). Këtu në Boston, një ditë më parë, i mbajta një fjalim ambasadorit të ShBA-së në Shqipëri. Ai nuk kishte qenë kurrë në Boston. I thashë, atje prapa ku ishim ulur … i thashë: “Epo, meqë nuk ke qenë në Boston, nuk do të të them që ky është Bunker Hill-i yt. Më pas shtova: “Atje, tej është North Church (Kishë historike), ku kleriku u ngjit në Kambanore (Belfry) dhe i dha dy sinjale (me dritën e fenerit) një nga toka dhe një nga deti” i thashë. Dhe vazhdova: “Tani dua t’ju them se atje ku po ndihmoni dhe të përgëzoj për ndihmën që i keni dhënë Shqipërisë. Po në të njëjtat rrugë, dy krerët e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, dy prej tyre, Faik Konica dhe peshkopi Fan. S. Noli, që u bë më vonë kryeministër”, – i thashë: “ecën në këto rrugë njëlloj si John Hancock, Thanuel dhe Paul Revere, kanë ecur në po këto rrugë, por nja dyqind vjet më pas. Domethënë aty kanë marrë frymë dhe ashtu si krisma juaj në Concord (betejë historike) u dëgjua në gjithë botën, të tyret u dëgjuan nëpër botë për shqiptarët pikërisht këtu, nën këtë Demokraci.
Beteja e Bunker Hill, 17 qershor 1775, gjatë rrethimit të Bostonit. Një betejë historike shumë e rëndësishme në Luftën për Pavarësi të SHBA
Old North Church. Në 18 prill 1775,Robert Neëman dhe kapiteni John Pulling nëpërmjet dy fenerëve nga këmbanorja e Kishës informonin patriotët e Charlestoën për lëvizjet e ushtrisë Britanike
John Hancock (1737 – 1793) politikan dhe burrështetas amerikan. Patriot me kontribute të mëdha në luftën e SHBA për Pavarësi prej britanikëve.
Paul Revere (1735 – 1818) grafist, ushtarak. Luajti një rol të rëndësishëm në luftën e SHBA për Pavarësi
Krisma në Concord (Shot heard around the ëorld) “Krisma që u dëgjua në të gjithë botën” frazë që i referohet, krismave që shënuan fillimin e betejave në Lexington dhe Concord në 19 prill 1775, shënoi fillimin e Luftës së SHBA për Pavarësi)
LEVINE: Epo, ju ndiheni mirë këtu në Boston! Ashtu dhe trashëgimia juaj shqiptare!
ATHANAS: Eh, jo. Domethënë ndihemi, por jemi asimiluar shumë tani. Jemi, jemi asimiluar! Për shembull, unë jam këtu prej 79 vjetësh, por nuk jam asimiluar, dua të them, sigurisht që jo, por unë jam amerikan. Më pyetën një ditë, kur po bënin një film, një dokumentar për mua në televizion, për jetën time. Zgjat për rreth një orë e gjysmë. Një nga pyetjet ishte, “Epo, si ndihesh? Ju jeni një shqiptar kaq i fuqishëm. Si ndiheni për ndryshimin midis vendit ku ju jeni dhe …”. “Epo”,-i përgjigjem, “Kjo është toka që më dha të gjitha mundësitë. Ky është vendi im që më adoptoi. Nuk ka dallim. Unë i dua të dy.” Dhe shtova: “I dua të dy vendet, por unë nuk do doja të isha tradhtar i asnjërit prej tyre. Veçanërisht për këtë ku jam, sepse nuk mund të jetoj 79 vjet në një tokë dhe të mos i jem besnik, njëfarë besnikërie. I detyrohem gjithçka”. (ai qesh)
LEVINE: Epo, le të kthehemi tek pyetja fillestare. Mund të ma thoni datën e lindjes si dhe emrin e nënës suaj??
ATHANAS: 28 qershor 1911. Nëna ime quhej Evangeline Athanas, mbiemri i saj i vajzërisë Peters.
LEVINE: Po emri i babait tuaj?
ATHANAS: Simon. Unë kam gjithashtu dy vëllezër. Njëri ka ndërruar jetë, tjetri është pensionist. Emrat e tyre Arthur dhe Lewis. Emrat e tyre shqiptarë, janë Llazar dhe Arthur-i quhej Athanas. Sa herë që takoni një shqiptar ortodoks me emrin e Arthur, quhet Athanas. Nëse takoni dikë me emrin Ernest, ai quhet Anesti dhe nëse dëgjoni, Uilliam, Bill, emri i tij është Vasil. (ai qesh)
LEVINE: Pra, me fjalë të tjera, mbiemri juaj do të përkthehej në Arthur nëse do të ishte një emër anglez?
ATHANAS: Një emër i përshtatur, ose një emër që është marrë rastësisht pa asnjë lloji rrënje. Kjo nuk do të thotë asgjë, sepse ne nuk kemi asnjë Arthur. Ortodoksët festojnë ditët e emrave.
LEVINE: Cila është dita e emrit tuaj?
ATHANAS: Dita e emrit tim është më 17 janar, Shën Andoni. Emri i gjyshit tim ishte Athanas dhe i tiji festohet një ditë më pas,në datën 18. Nuk kam shumë njohuri, megjithëse kam qenë kryetar i Kishës Ortodokse Shqiptare në Shtetet e Bashkuara, por nuk kam. Duhet të dija më tepër .
LEVINE: Ju kujtohet nëse keni festuar një ditë emri para se të largoheshit nga Shqipëria?
ATHANAS: Nuk më kujtohet. Kur erdhëm këtu, festonim nga ana fetare ditët e emrave. Dua të them, gjithmonë. Ngriheshin dolli, për kthimin në Shqipëri, kupton? Por ata nuk u kthyen kurrë! Pjesa më e madhe qëndruan dhe shumë pak u kthyen. (ai qesh) Edhe hebrenjtë bënë të njëjtën gjë.
LEVINE: Pra plani fillestar ishte për të ardhur këtu dhe më pas për t’u kthyer?
ATHANAS: Po dhe jo. Ata, megjithëse të huaj, ishin të mirëpritur. Kjo ishte ndjesia e tyre, sepse ata ndiheshin mirë edhe pse përreth, kishte shumë gjëra pa kuptim apo paragjykime. Ndesheshin me paragjykime në çdo gjë. Dua t’ju tregoj për përvojën time të jashtëzakonshme. Unë isha i sëmurë në spital, për një vit dhe prindërit e mi nuk paguan asgjë. Nuk kishim. Ishin familjet e vjetra, që në mënyrë vullnetare na ndihmuan.
LEVINE: Pse mendoni se populli shqiptar është më i interesuar në takimet me njëri-tjetrin dhe ruajtjen e trashëgimisë. Pse mendoni se është kaq e rëndësishme për shqiptarët?
ATHANAS: Mendoj se ndodh me të gjithë, për cilindo prej tyre që ka ardhur këtu, për të gjithë. Për shembull, unë e them gjithmonë këtë. Golda Meir ishte një mësuese shkolle në Milëaukee dhe u bë kryeministre e Izraelit. Fan Noli jetoi këtu, u diplomua në Harvard, mori doktoraturën nga Universiteti i Bostonit dhe u bë kryeministër. Masarak (Tomas Masaryk) i Çekosllovakisë, ai e bashkoi Çekosllovakinë, e dini? Ai jetoi, u martua me një vajzë nga familja Garrigue dhe jetonte në Çikago. Garibaldi nga Italia jetonte në Manhatan. De Valera politikan dhe patriot nga Irlanda.
(Shënime të përkthyesit
Golda Meir (1898 – 1978) kryeministre e Izraelit në periudhën 1969 – 1974
Tomas Masaryk (1850 – 1937) kontribues në bashkimin e Çekisë me Sllovakinë. President i parë i Çekosllovakisë në periudhën 1918 – 1935
Garibaldi (1807 – 1882) një ndër figurat më kryesore të Rilindjes kombëtare në Itali. Në vitin 1849 vendoset në SHBA për një periudhë prej 18 muajsh
Eamon De Valera (1892 – 1975) patriot irlandes, një nga kontribuesit kryesorë të Pavarsisë së Irlandës nga Mbretëri e Bashkuar)
LEVINE: Në rregull. Ju përmendët dy vëllezërit tuaj. Kush ishte i madhi? Po më i vogli?
ATHANAS: Unë jam më i madhi, unë isha. E humba babanë kur isha rreth njëzet vjeç. Ai ishte 50 ose 51 vjeç dhe unë u bëra kryefamiljari.
LEVINE: Si i kujtoni tani katër apo pesë vitet që ishit në Shqipëri?
ATHANAS: Më kujtohet si në ëndërr. Ëndërroja sikur ngjitesha në një kodër. E përfytyroja atë kodër, duke u ngjitur dhe duke patur probleme me ngjitjen. Atë kodër e kam përfytyruar në Trebickë, sepse kisha dëgjuar shumë për Trebickën. Kur vizitova Shqipërinë në ’89, ishte në Shqipëri. Më falni, në Korçë. Ajo kodër ishte në Korçë! Mbaj mend që ishte një oborr. Më kujtohet oborri. E përfytyroja në Trebickë. Ishte ashtu si në ëndrrat e mia edhe pse nuk shkova kurrë në Trebickë. E vendosa aty, sepse kam dëgjuar shumë për të. Më kujtohet oborri dhe pema. (ai qesh)
LEVINE: Dhe vazhduat ta shihni në ëndërr, pasi e patë atje?
ATHANAS: Jo, jo. (qesh). Unë ëndërrova, këto janë ëndrra që të gjithë i kanë në bibliotekën e tyre të ëndrrave, por jo ëndrrat e fundit, sepse kam qenë i përfshirë në shumë gjëra që më kanë marrë vëmendjen. Nuk do të zhytem në ëndrra tani. Ky është një program tjetër për ju. (qeshin)
LEVINE: Më trego për çdo gjë që ju kujtohet para se të vinit këtu.
ATHANAS: Më kujtohet kur mbërritëm, na u deshën tre javë, sepse na duhej të shmangnim anijet gjermane. Arqiduka Franc Ferdinand ishte vrarë në Sarajevë dhe Lufta e Parë Botërore kishte filluar. Kështu që u deshën tre javë për të arritur këtu dhe ne ishim shumë të rënë moralisht.
Kishte edhe diçka që e kishim marrë me vete. Kos! Duhet të kesh kulturë (ferment) për të bërë kosin. Çdo familje solli një të tillë. Ishim rreth tridhjetë e dy veta të gjithë së bashku, të gjithë nga i njëjti fis. Ne sollëm kulturën e kosit. Gjetëm pak qumësht, i hodhën ferment dhe e mbuluan me batanije. E bënte edhe nëna ime, më vonë. Kishim edhe bukë, qepë dhe gjëra të tilla. Një gjë të mahnitshme, kur kujtoj historinë tonë, që sollëm kulturën e kosit. Këtu nuk e gjeje, se këtu nuk kishte kos. Tani ai është shumë i famshëm. (qesh)
LEVINE: Kur thoni fisi juaj, a i njihnit vërtet të tridhjetë e dy personat?
ATHANAS: Oh, po. Unë erdha me ta. Ne u vendosëm këtu dhe jetonim në New Bedford. I gjithë fisi jetonte si një familje në NeëBedford. Si i quani ata malësorë në Kentaki? Një fis jetonte në një familje. Ju e dini se si jetonin njerëzit në malet e Kentakit? E dini që ata kishin konflikte (ose gjakmarrje). Kjo ndodh edhe në Shqipëri, kupton, grindjet, të njëjtat gjëra si atje. Pra, edhe ne kishim konfliktet tona, por ne jetonim në Neë Bedford. Babai im ka ardhur këtu shumë më parë dhe shkoi në Fitchburg, por ne erdhëm këtu në New Bedford. Të gjithë jetuam këtu dhe . . .
LEVINE: Si quhej anija? E mbani mend?
ATHANAS: Po. Eleftheria. Në greqisht do të thotë Liri. Është diçka interesante. Ne u nisëm nga Greqia, Pireus. Emri i anijes ishte Eleftheria. Ne nuk ishim larg kufirit grek.
(Shënime të përkthyesit
- Athanas ishte vetëm 4 vjeç kur mbëriti në SHBA dhe nuk mund të kujtojë çdo detaj të udhëtimit. Nga kërkimet e mia mbi anijet transoqeanike greke të asaj periudhe më rezulton se: ai së bashku me nënën e tij Evangelina, si dhe të afërm të tjerë kanë udhëtuar me anijen SS Patris. Janë nisur prej portit të Pireut në datën 25 gusht 1915 dhe kanë mbëritur në portin e Neu York në 22 shtator 1915. Emri i tyre në manifestin e anijes është shënuar Evangheline dhe Antonaki Simeon, numri rendor 21 dhe 22. Adresa e tyre dhe vendlindja janë shënuar Corytsa Greece. Po ashtu dhe nënshtetësia e tyre. Për disa persona të tjerë, që janë të afërm apo bashkëfshatarë të tyret, shënohet Corytsa Albania ose Trebiska. Adresa e të afërmve ku do shkonin ky grup personash është Beetel Street Neu Bedford Mass. Mendoj se emri i anijes mund të jetë shkruar gabim tek Declaration of Inention ose tek Petition of Naturalization. Këtë lloj gabimi e kam hasur edhe tek persona të tjerë që kanë emigruar drejt SHBA.
Anija Patris, u ndërtua në vitin 1908 dhe prej 1913-ës, ndiqte itinerarin Patra, Pire, Neu York.)
LEVINE: Pra ju përmendët se njerëzit fillimisht janë larguar nga fshati, para se të lindnit ju?
ATHANAS: Ata ishin prej shumë brezash në ato fshatra. Unë besoj se ato fshatra ishin nën zotërimin e Stefan Dushanit në shekullin e 12-të, sepse emërtimet janë sllave. Sllavët erdhën në shekullin e gjashtë, në Jugosllavi. Pra cila është pyetja tani?
LEVINE: Mendoni se familja juaj u detyrua të emigronte? A do ta quanit kështu, apo do të…
ATHANAS: Ata ishin emigrantë. Askush nuk ishte i detyruar të ikte. Vetëm se kushtet i detyruan, si të gjithë njerëzit që erdhën këtu. Më lejoni t’ju jap një shembull, pse njerëzit erdhën këtu. Bismarku ishte i pari që aplikoi Sigurimet Shoqërore. A e dinit këtë? Bismark ishte i pari, në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë. E dini kush është grupi më i madh etnik këtu në Shtetet e Bashkuara? Gjermanët!
LEVINE: Po, e kam dëgjuar këtë.
ATHANAS: Gjermanët u larguan. E dini kur i morëm ne Sigurimet Shoqërore këtu? Në vitet ’30 ! Ata njerëz u larguan nga Gjermania duke pasur sigurime shoqërore atje dhe erdhën këtu, sepse mundësitë ishin këtu. Nëse më pyet pse kanë ardhur këtu? Ata erdhën për mundësi më të mira jetese, më të mira për familjet e tyre. (ai qesh) Sepse të gjithë ëndërrojnë të shkojnë në Amerikë, kjo dihet. (ai qesh)
LEVINE: Nuk ishte persekutim. Ishte mundësi.
ATHANAS: Jo. Nuk ishte persekutim. Epo, le ta quajmë persekutim. Le ta themi kështu. Kishte konflikte mes grupeve. Nuk ishte që ne ishim të persekutuar si armenët, apo hebrenjtë. Nuk mund të shkonim nga fshati në fshat pa na grabitur. Nuk bëhej fjalë. Të grabitur gjatë gjithë kohës. Gjyshja ime kishte një emër të mirë në fshat. Ajo kishte një kamare në mur dhe mbante një armë brenda saj. (qesh) Grabitje kishte jo vetëm në Shqipëri. Edhe në Italinë e Jugut, kishte banditë. Pra kishte banditë kudo.
LEVINE: Çfarë lloj banditësh ?
ATHANAS: Banditë kishte, sigurisht. Edhe në qytet kishte. Duke shkuar nga fshati në qytet, kishin përvoja të tmerrshme.
LEVINE: Pra, ishte realiteti i jetës.
ATHANAS: Po, ashtu ishte dhe jo ndryshe nga zonat e tjera. Na mungonte arsimi kombëtar. Edukimi bëhej nga kisha, dhe kisha ishte greke. Njerëzit nuk dinin greqisht, por shpejt e mësuan, sepse kjo ishte e vetmja gjë që lejohej të mësohej. Për shqipen nuk bëhej fjalë.
LEVINE: Pra fëmijët mësonin greqisht kur shkonin në shkollë?
ATHANAS: Kur shkonin në shkollë, dmth në kohën e babait tim, mësuan greqisht, por nuk dinin ta flisnin. Më mirë të themi mësuan të flisnin greqisht, por me theks shqiptar. Unë kam shitur fruta dhe perime me babain tim. Ai i bënte llogaritë, 8 herë 8, gjashtëdhjetë e katër dhe i bënte ato në greqisht. Unë i thoja: “Baba, pse e bën kështu, pse nuk e bën në shqip?” “Nuk e bëj dot në shqip”, thoshte ai. “Nuk më kanë mësuar. Nuk kam shkuar kurrë në shkollë shqipe.” “Si mësuat. Si e mësuat shqipen atëherë? -i thashë. “Ashtu siç po mësoni ju tani,” m’u përgjigj. Sepse dikur i duhej të më mësonte. “Lexo gazetën,” më thosh. “Lexo gazetën, është e lehtë, është një gjuhë fonetike.” E kupton se çfarë dua të them? Ai thosh: “Ashtu siç po mësoni tani. Unë e mësova ashtu si po e mësoni ju tani.” “ Ti lexon shqip shumë mirë, apo jo?” Ai thosh: “Pak a shumë”. Unë i thoja: “E lexon shumë mirë!” “Epo, unë kam punuar më gjatë me të, por kështu e kemi mësuar,” përgjigjej.
LEVINE: Keni kujtime me babanë tuaj nga Shqipëria? A mbani mend se çfarë ju tregonte ai kur erdhi këtu, para se të vinte edhe pjesa tjetër e familjes?
ATHANAS: Ai erdhi këtu dhe vazhdonin të bënin të njëjtat shaka si atje. I bënin me të huajt, kupton? Njëri prej tyre, punonte.Harvey Johnson, ku prodhoheshin armët në Fitchburg. Aty ku punonin, kishin rrymë elektrike dhe shkojnë tek ai dhe i thonë: “E shikon këtë telin këtu? Në atë kanalin e hapur, nuk të duhet më.” Dhe ai e bëri copë-copë, kupton? (ai qesh) Ata bënin gjëra (shaka) të tilla! E dini znj Levine, e dini se si i quanin banorët e këtushëm? Kur më thosh: “Djalë, këta të huajt janë diçka!” Ata ishin të huajt. Më kujtohet që kështu i quanin. Unë, u kthehesha: “I huaj? E dini kush është i huaji?” “Po, po e kam fjalën për atë të huajin atje.” “Ti je i huaji këtu. Kjo është toka e tij. Ai ka ardhur këtu para teje”. ( ata qeshin )
LEVINE: Po gjyshja juaj ? A ju kujtohet ?
ATHANAS: Po, erdha këtu me të. Kam foto me të gjithë. Erdha me gjyshen. Gjyshi im, më kujtohet edhe gjyshi. Mbaj mend në Shqipëri, varrimin e gjyshit tim.
LEVINE: Mund të flasim për këtë?
ATHANAS: Po. Nuk kujtoj shumë, por ai ishte i shtrirë. As arkivol, asgjë. (përshkruan ceremoninë mortore) Një tavolinë në shtëpi. Në shtëpi, dhe është e çuditshme pse e mbaj mend. Një litar rreth kyçeve të këmbës, kishte një litar të lidhur. Nuk e di pse. Edhe sot e kësaj dite, as që e di pse e kishin këtë. Më kujtohet , isha i vogël dhe i pyeta: “Për çfarë duhet litari? Për çfarë e ka gjyshi atë litar atje?” Është një gjë pa kuptim të flasësh, por unë kurrë nuk e kam marrë vesh, duhet të ketë qënë ndonjë zakon.
LEVINE: Po gjyshja jote? Ju kujtohen ngjarje me të në Shqipëri?
ATHANAS: Sigurisht. Ajo na tregonte shpesh rrëfenja. Ajo tregonte histori që lidheshin me gjërat që ishim duke diskutuar, ose që përjetonim.
LEVINE: O zot. A mund të kujtoni ndonjë?
ATHANAS: Rrëfenja fantastike. I mbaj mend të gjitha, sinqerisht. Ka një histori për një tenxhere. Tenxherja është një enë gatimi, dhe Nastradin Hoxhën. Historia bazohet e gjitha mbi këtë personazh. Hoxhë do të thotë klerik mysliman. Dhe ai shkoi te fqinji i tij. Dëshironi që unë të vazhdoj?
LEVINE: Po, absolutisht. Kjo është e mrekullueshme.
ATHANAS: Ai thotë, fqinjit: “Më jep hua një tenxhere.” Fqinji i përgjigjet: “Pse do ta marrësh hua, për sa kohë do ta mbash?” Ai (Nastradini) thotë: “Vetëm disa ditë. Unë do t’jua sjell”. “Je i sigurt që do ta sjellësh”, thotë ai, “për dy ditë? Nuk ta jap, nuk je i besueshëm ,” thotë ai. Nastrdini i thotë: “Për dy ditë do t’jua sjell, kam një festë të madhe dhe më duhet një tenxhere për të gatuar ushqimin.” Ai ia dha tenxheren. Nastrdini ia kthen tenxheren, por i vuri një tenxhere tjetër, një të vogël, brenda në tenxheren e madhe, ja kështu. Dhe ia ktheu ditën e dytë, siç i kishte premtuar. Ai thotë: “Faleminderit, por për çfarë është kjo këtu?” Nastradini i përgjigjet, “Kam një lajm të mirë për ty. Tenxherja që më dhatë lindi një fëmijë,” thotë ai, “Lindi këtë.” Herën tjetër që ai shkoi, do t’i bie shkurt. Herën tjetër që shkoi, i tha, “Dua borxh një tenxhere”. Ai thotë: “Çdo gjë që dëshironi”. Nuk bëri asnjë pyetje dhe nuk i tha asgjë. Nastradini mori tenxheren, e mbajti tre-katër javë, një muaj. I zoti i shkoi i mërzitur dhe e pyeti: “Nastradin Hoxhë, çfarë ndodhi me tenxheren? Si është puna, nuk e ke kthyer ende”. Nastradini i thotë: “Kam një lajm të keq për ty”. “Çfarë ka ndodhur me tenxheren ?” Ai thotë: “Vdiq”. “Si mund të vdes tenxherja ?” thotë fqinji. Ai thotë: “Nëse mund të lindë një fëmijë, mund edhe të vdesë”. Është histori me humor. Kjo na mëson që të mos jemi syleshë. Kur merrni apo jepni diçka, jini të kujdesshëm.
LEVINE: O Zot. Dhe gjyshja juaj e krijoi këtë histori?
ATHANAS: Babai im dhe gjyshja ime, kryesisht. Ato nuk ishin tregime të sajuara. Ishin histori të treguara brez pas brezi.
LEVINE: E mrekullueshme. Në rregull. Pra, le të themi, kur erdhët këtu, shkuat në Nju Bedford dhe më pas filluat shkollën?
ATHANAS: Po, fillova shkollën. Ja një ndodhi e bukur. U largova në kohën e pushimit dhe oficeri i sigurisë më ndoqi pas. (qesh) Kjo është e vërtetë. Duhet t’u çoja drekën të afërmve të mi. Ata punonin në fabrikat e pambukut. Nëna ime punonte, ishte tjerrëse, endëse në një fabrikë pambuku. Dhe, uh, unë, uh, mora drekat e tyre, dhe mendoj se duhet të paguhesha 10 cent, 5 cent. U pagova 25 cent nga dikush dhe babai më thotë: “Sa fitove ?” Nuk e priste 25 cent. Çerek dollarin e parë që fitova në jetën time, ia tregova babait dhe ai e fërkoi këtu (tek mjekra). Kështu ishte zakoni. “Do fitosh, aq sa qime kam unë në mjekrën time, pra çerek dollari (25 cent)”. Dhe ishte gjë e madhe për mua, e mbaj mend. Sigurisht kisha një baba fantastik! Gjithçka nga ai … derisa vdiq. Ai më la një thesar shumë të madh, e dini.
LEVINE: Ai fërkoi monedhën në mjekër dhe ishte për të thënë: “Duhet të fitosh sa më shumë monedha, ose dollarë…”
ATHANAS: Po. Babai im nuk isha i vetmi. Të gjithë e bënin këtë (veprim).
LEVINE: Pra duket që babai juaj pati një ndikim vërtet të fortë.
ATHANAS: Shumë. Ai vdiq në vitin 1932 dhe nuk ishte agresiv si unë. Ai gjithmonë thoshte: “Mos u bëj shumë i pangopur. Mos u bëj shumë i pangopur.”
LEVINE: Pra ai ishte në Neë Bedford kur ju erdhët për herë të parë këtu? A ju kujtohet anija kur hyri në portin e Nju Jorkut kur po mbërrinit këtu?
ATHANAS: Si në ëndërr.
LEVINE: Diçka rreth Ellis Island? A ka diçka që ju mund të mbani mend që në atë moshë të hershme?
ATHANAS: Mbaj mend që nuk isha shumë mirë. Ata ishin të shqetësuar për mua se mund të më kthenin mbrapsh. Kjo, sepse dikush në grupin tonë … sepse tuberkulozi ishte mjaft i përhapur në ato kohra. Dikë nga grupi ynë e kthyen mbrapsht.
LEVINE: A ju kujtohet ndonjë gjë për këtë, për kthimin, se si ndiheshin njerëzit?
ATHANAS: Më kujtohet se si po qanim të gjithë. A ju kujtohet pjesa teatrale Rags, për Ellis Island? Ata e përshkruajnë, por ka shumë ekzagjerim. (ai qesh) Çfarë më kanë treguar të afërmit. Sepse nuk mbaj mend shumë nga kjo.
LEVINE: Në rregull. Si ishte përvoja juaj e rikthimit pas vitesh në shkollën, tek e cila shkuat për herë të parë, këtu?
ATHANAS: Në ato kohë nuk mund të flisja anglisht. Siç po ju thoja më parë, ishte pushim dhe u largova. Mu kujtua mësuesja ime e parë.
LEVINE: Ju kujtohet emri i saj?
ATHANAS: Palmer. Më kujtohet shkolla, Cedar Grove Street School. Atje frekuentova klasën e tretë, klasën e katërt në shkollën Phillips. Ishte përvjetori i tyre i njëqind dhe më ftuan të shkoja. Mësuesit, drejtori, donin të isha atje. Ata zgjodhën dy persona që mendonin se kishin arritur diçka në jetë, ndaj më kërkuan të shkoja. Edhe televizioni shqiptar ndodhej këtu për të shkruar për këtë histori. Kalova mirë me ta, në shkollë. Unë jam shumë i famshëm, kudo. E dini, kudo, që shkoj në Nju Jork, ata më njohin, kështu që ju e kuptoni. Jam marrë me biznes këtu për një kohë të gjatë dhe ne u shërbejmë gjysmë milioni njerëzve në vit. Pra ata, njerëzit në rrugë, më njohin.
LEVINE: Si ndiheni kur dikush ju njeh në rrugë?
ATHANAS: Mirë. Sigurisht, ndihem mirë pa marrë parasysh, që bëhem shumë nostalgjik. Kur të arrini në moshën time dhe ata janë gjithashtu dhe nuk të lënë të shkëputesh lehtë.
LEVINE: Çfarë ju shtyu apo ndihmoi të arrini kaq shumë sa keni tani?
ATHANAS: Edhe unë kam humbur shumë. Zotëroja 14 hektarë (35 acres) dhe pata një çështje gjyqësore, zotëroja gjithçka, por pata për ortakë disa njerëz dhe humba dyqind milionë dollarë. Gjithë toka që bleva si dhe paratë … por ne po dalim nga ajo situatë. Pra, nuk falimentova … kupton ?
LEVINE: Fakti që ti kishe gjithë ato që humbe, dua të them, a e dini se çfarë ju shtyu ose çfarë ishte ajo që donit të arrinit?
ATHANAS: Epo unë bëra të njëjtën gjë që bëja, si në fëmijëri kur shisja gazeta. Unë kam, nuk dua. . .
LEVINE: Mund të tregosh, nuk ka problem.
ATHANAS: Kur shisja gazeta, shisja fruta, shkarkoja kamionin, shisja. Nuk kthehesha në shtëpi pa mbaruar punën. Dalloja. Ka të tillë njerëz, të veçantë, kupton. Vëllezërit e mi nuk ishin të tillë.
LEVINE: Më trego për gjërat që ke bërë. Si e nisët me sjelljen e drekës në fabrikë dhe më pas?
ATHANAS: Unë u kam çuar drekën. Njëherë, kur shisja fruta me babain, pata një përvojë të mrekullueshme. Babai im shiste fruta dhe perime, kështu që i thashë babait tim: “Unë ato luleshtrydhe do dal t’i shes”. “Jo, je shumë i ri”, thotë ai. Do ta bëj. Trokita në çdo derë vetëm, si shitës. Ata ma mbyllnin derën. Pra luleshtrydhet u prishën, prej diellit. Nuk i shita dot dhe u ktheva. I humbëm. Babai më tha: “Nuk ke faj. Luleshtrydhet nuk ishin shumë të mira dhe është faji im”. Një baba tjetër do thoshte: “Të thashë të mos shkosh”. Ai nuk do ta bënte.
Kështu pra dhe pastaj disa ditë më vonë i thashë, “O ba, më jep ato luleshtrydhet ti shes?” Ai thotë: “Oh, jo, jo, jo.” Sepse i humbi ato, kupton?! Unë shkova tek klientët dhe u thashë: “Zonjë, ja ku janë luleshtrydhet. Merri në kuzhinë dhe provoji duke i përplasur mbi tavolinë. Nëse nuk janë të gjitha të forta, nuk keni pse të më paguani”. E dini, ata i morën dhe unë i shita të gjitha. I shita të gjitha luleshtrydhet!
LEVINE: Sa vjeç ishit afërsisht?
ATHANAS: Rreth tetë. Kupton çfarë dua të them, isha tetë vjeç. Unë, kuptova, si djalë, se mund të shisja, por u sigurova që ato luleshtrydhe të ishin shumë të mira. Këtë mbaj parasysh në biznesin tim sot. Sigurohem që çdo gjë në atë pjatë të jetë cilësore. Unë i ble frutat dhe perimet sot nga familja Ëeiner. I blija edhe nga gjyshi i tij. E dini që ky djalosh Ëeiner i pyet njerëzit se si blejnë dhe si i kanë frutat? Klientët thonë: Ai ka frutat dhe perimet më të mira, dhjetë herë më të mira se gjyshi i tij. Gjyshi i tij na mashtronte ndonjëherë, ky djalë ka marrë më të mirën nga gjithçka.” Dhe si e mori atë? Ai është i tillë. Ai ka vetëm më të mirën. Kështu janë disa njerëz. Ata që llustrojnë këpucët të thonë: “Vëre këmbën këtu, zotëri.” Edhe pse unë nuk kam nevojë t’i llustroj, ata thonë: “ Nuk ju pëlqen llustrimi, nuk keni pse të më paguani”. (ai qesh) E dini se çfarë dua të them? Duhet t’i jepni diçka klientit. T’i jepni besim se ato luleshtrydhe janë të mira, i jepni besim se do të bëni një punë të mirë.
LEVINE: Babai yt kishte dyqan, po ti ?
ATHANAS: Kishim një dyqan dhe jetonim prapa dyqanit, ku kishim një hambar për të mbajtur kalin tonë, Billy-n. Më vonë blemë një kamionçinë. Përpara kësaj ne kishim një karrocë. Nëna mbante dyqanin, kurse babai dilte duke shitur fruta. Nëna ime ishte punëtore.
LEVINE: Oh, kështu ju morët etikën e punës prej saj.
ATHANAS: Edhe prej tij, por në mënyrë më filozofike dhe në mënyrën e të menduarit. E dini, ka një fjalë “seckel”. Nuk keni dëgjuar kurrë për këtë fjalë në ebraisht? “Sekel”, do të thotë që ju duhet të keni. (nënkupton zgjuarsi). Thjesht, këto gjëra nuk vijnë nga një libër shkollor.
LEVINE: E drejtë, e drejtë. Ndikimet prej nënës dhe babait tuaj, nuk ndikuan, në të njëjtën mënyrë tek vëllezërit tuaj?
ATHANAS: Ata ishin shumë të vegjël. Vëllai im më i vogël, ishte adoptuar nga daja. Zakoni më i çmendur, nëse njëri vëlla nuk kishte fëmijë dhe tjetri kishte si ne, tetë. Në fakt ishim gjithsej dhjetë, por dy vdiqën. Ishte qesharake. Ata lejuan ta adoptonin. Ai kalonte verën me ne gjatë gjithë kohës dhe unë rrija me të, isha me të. Unë jam dhjetë vjet më i madh se ai. Pra, kur ai ishte katër vjeç, unë isha katërmbëdhjetë vjeç dhe isha me të gjatë gjithë kohës. Babai im ngulte këmbë që të isha me të gjatë gjithë kohës. Ai u bë pilot në Schnaltz, ju e dini, në luftë … mjaft i zoti. Vëllai im Louis ishte shumë, shumë i mirë, shumë i zgjuar. Vetëm shkollën e mesme kishte, por shumë i lexuar.
LEVINE: Sa i përket progresit tuaj në punë, ju u morët në fillim me dërgimin e drekës dhe më pas…
ATHANAS: Me frutat dhe pastaj kam punuar në restorante. Kam filluar të ndez soba. Në ato kohë ishin stofat, restorantet kishin qymyr dhe dru, se të tjerat ishin shtrenjtë. Unë dija diçka për koksin. Shkoja në punishtet e Neë Bedford, Cotton Mills dhe familja ime, nëna ime nuk duhej të blinte kurrë qymyr ose dru. Koksin e sillja në shtëpi. E dini çfarë është koksi? Qymyri i mbetur pa djegur. E mbushja bodrumin me qymyr. E shihni shtëpinë atje, tjegullat e saj prej druri konsumohen. Thjesht shikoja se tek cilat shtëpi bliheshin tjegulla të reja. Ne i merrnim të vjetrat për të ndezur zjarrin. Dija si të ndizja një zjarr. Pra, në restorant detyra ime ishte të ngrihesha në mëngjes dhe t’i ndizja zjarrin shefit të kuzhinës dhe e vëzhgoja atë, kur gatuante. Megjithatë, një gjë e mahnitshme, studentët, ata gjithmonë më bëjnë pyetjen nëse shkova tek orakulli, dhe orakulli më tha: “Duhet të përqëndrohesh tek restorantet, Anthony?” Joo! Isha i uritur, më duhej të shkoja të punoja në një restorant, të bëja ndonjë gjë. E dini si kërkonim punë gjatë grevës së fabrikave të pambukut? Ne vëzhgonim nëse ndonjë nga oxhaqet nxirrte tym. Hej, atje ka një punë, më mirë të shkojmë atje.
LEVINE: A ju kujtohet ndonjë, ngjarje politike apo ngjarje botërore që ka ndodhur gjatë jetës suaj dhe ju ka prekur veçanërisht? Dua të them, ju keni ardhur këtu, gjatë Luftës së Parë Botërore.
ATHANAS: Para Luftës së Parë Botërore. Në 1915-ën, përpara se të përfshiheshim në të.
LEVINE: Po, ndoshta Presidenti Roosevelt, ose ndonjë figurë tjetër.
ATHANAS: Oh, Presidenti Roosvelt.
LEVINE: Ngjarje që kanë ndikuar tek ju?
ATHANAS: Unë nuk jam ndikuar, dua të them, figurat hisorike, sigurisht, ndikuan. Domethënë, duke lexuar për Abraham Lincoln dhe gjithë dhembshurinë që ai kishte kur ata luanin Dixie, por kur lufta mbaroi, gjërat për Abraham Lincoln … Madje edhe presidentin Calvin Coolidge, ata nuk e vlerësuan si duhet. Më pëlqejnë historitë, e dini, kur ai doli nga Kisha, dhe gazetari e pyeti: “Çfarë predikoi kleriku?” Presidenti ishte shumë i heshtur, absolutisht që nuk fliste fare. Silent Cal, e quanin. Ai i thotë: “Kleriku tha…” Gazetari e pyet: “Për çfarë foli?” Ai thotë: “Për mëkatin”. “Çfarë tha ai për këtë?” Ai përgjigjet: “Ishte kundër tij”. E dini? Dua të them, gjëra të tilla kujtohen. Jam marrë me boks dhe mundje. Pashë më të mirët dhe e provova. Edhe në cirk po të shkoj dhe të shoh të rinjtë në trapez, nuk do doja të hipja, por do i thoja vetes: “Epo, nëse bëj diçka dhe çdo gjë që bëj, dua ta bëj aq mirë sa ai djalë.” E di, kush është ajo që më frymëzoi më shumë. Çdo punë që pashë ishte bërë shumë, shumë mirë. Pa qënë i përfshirë në të, por edhe sot ngelem i njëjti. Nëse shoh ndonjë gjë që e bëjnë shumë mirë, mendoj se dhe unë duhet ta bëj. Këto gjëra, thjesht më frymëzojnë, edhe sot, e përsëris.
(Shënime të përkthyesit
Dixie këngë popullore amerikane e shek XIX. U bë de facto himni i Shteteve të Konfederatës së Amerikës.
Calvin Coolidge (1872 – 1933) president i 30-të i SHBA. Periudha 1923 -1929.)
LEVINE: A ka ndonjë gjë tjetër që mund të ketë ndikuar tek ju, si për shembull ardhja në këtë vend nga një vend tjetër, fakti që keni ardhur si emigrant në mënyrë, në personalitetin tuaj?
ATHANAS: Epo, në moshën katër apo pesë vjeçare, nuk jeni i ndërgjegjshëm për tokën që keni lënë. Unë e di nga të afërmit e mi, historitë që më tregojnë, çfarë lanë dhe nxora prej tyre këtë përfundim, se duhet të isha mirënjohës, që isha këtu. E kuptoni çfarë po them? Këtë e kam prej tyre. Unë, nuk kam përjetuar asgjë, atje. Kjo është e vetmja gjë që mund të them.
LEVINE: Në rregull. Po a ka ndonjë gjë tjetër që mendoni se është e rëndësishme për të ardhur në këtë vend ose në Ellis island, para se ta mbyllim? Ndoshta ajo për të cilën je më krenar në jetën tënde.
ATHANAS: Unë jam krenar për tokën ku jetojmë. Unë jam krenar për këtë tokë. Nuk mund ta imagjinoja të jetoja diku tjetër. Tingëllon e çuditshme, ndoshta disa njerëz, gjejnë shumë të meta në të, por megjithatë, nuk mund ta imagjinoja të jetoja diku tjetër.
LEVINE: Kur jeni kthyer në Shqipëri?
ATHANAS: Unë kam shkuar tre herë. Në kohën e Enver Hoxhës nuk më donin atje, se isha shembull i keq. Në fakt thoshin “Do ta çojmë para gjyqit”, pak a shumë. Pasardhësi i tij, Ramiz Alia, ka thënë se isha në rregull. Madje më ftuan. Në fakt ata nuk linin të huaj të hynin atje, nëse nuk flisnin mirë për ta dhe regjimin. Mirë po, komunizmi nuk përshtatej mirë me skemën time. Shqipëria është një vend shumë i varfër. Ata janë njerëz shumë krenarë. Kur mendoj për Shqipërinë, nuk e di si u bë ndonjëherë shtet, me fqinjët që ka! Nëse keni fqinjë siç ka Shqipëria, nuk keni nevojë për armiq. (ai qesh)
LEVINE: Ju konsideroheni një figurë e shquar shqiptaro-amerikane.
ATHANAS: Kjo është një barrë që nuk e dua. Ju keni folur me njerëz në zonat ku janë shqiptarët, që më konsiderojnë.
LEVINE: Ata ju konsiderojnë si ?
ATHANAS: Ata më konsiderojnë profet, por në të njëjtën kohë ju nuk mund të jeni i tillë në qytetin tuaj. Mua më vlerësojnë, por megjithatë, nuk jam një profet në qytetin tim. Mos e harroni këtë. Ju duhet ta vini veten në provë çdo ditë. (bën paralelizëm me një fragment të Biblës)
LEVINE: A keni ndonjë program, apo filozofi ose ide që do të dëshironit t’i zbatonit, sa i përket komunitetit shqiptaro-amerikan?
ATHANAS: Unë kam qenë në një pozicion të mirë ekonomikisht për t’i ndihmuar ata dhe do vazhdoj ta bëj. Unë nuk jam Anthony Athanas i mëparshëm për shkak të asaj që ndodhi, por gjithsesi nuk jam në gjendje të keqe. Do të vazhdoj t’i ndihmoj ata. Kjo nuk do të thotë se nuk do të rimarr përgjegjësitë e mia ndaj kësaj toke dhe institucioneve. Duke qenë në biznes unë do vazhdoj të ndihmoj, dua të jem i dobishëm për të gjithë, jo vetëm për shqiptarët, sepse babai im gjithmonë thoshte: Një e dhjeta, një e dhjeta e pasurisë suaj, është për ndihmë. (ai qesh)
LEVINE: Është për bamirësi?
ATHANAS: Kam bërë pak më shumë. Bleva një piano për Kishën, në vitin 1941. Pagova 1800 dollarë për të. Në atë kohë ish-kryeministri i Shqipërisë, Fan Noli ishte Peshkop dhe unë kalova mirë. I tregova nënës sime. Do t’i bie shkurt. Shkova në shtëpi dhe pasi i tregova nënës sime, ajo më thotë: “Sa krenar do të ishte babai yt”. I tregova edhe çmimin që pagova. “Meqë tani e the çmimin,” thotë ajo, “Zoti i madh e ka fshirë nga rrasa, atë vepër të mirë që bëre.” Ajo shtoi : “Nuk duhet thënë kurrë çmimi, që tregon se sa keni dhënë.”
LEVINE: Kjo është e mrekullueshme. Po a ka ndonjë filozofi që ju do ta mbështesni, përsa i përket komunitetit shqiptaro-amerikan sot, përsa i përket asaj që nevojitet apo çfarë është për të mirën e tyre? A ka ndonjë ide që ju …
ATHANAS: Mendoj se mund të kuptoni gjithçka nga brendia e bisedës.
LEVINE: Po, në rregull. Dua t’ju falënderoj shumë. Më pëlqeu vërtetë gjithçka që kishit për të thënë.
ATHANAS: Ju faleminderit.
LEVINE: Unë jam Janet Levine. Është 3 dhjetor 1994. Unë jam këtu me Anthony Athanas, dhe ne kemi folur për ardhjen tuaj në këtë vend, në Ellis Island dhe sa vjeç jeni ju sot?
ATHANAS: Korrikun e ardhshëm bëhem tetëdhjetë e katër.
LEVINE: Pra, zoti Athanas do të jetë 84 vjeç. Në rregull, mbaruam.
