Prof. Alfred Uçi: “Shkendija” dhe profanëzimi

    1142
    Sigal

    Migjeni brenda prirjes realiste e ekzistenciale të krijimtarisë ka aktivizuar leksik liturgjik, që ka ngjallur ndonjëherë dyshime e keqkuptime për qëndrimin e Poetit ndaj fesë

     Sot, është 26 gusht, dita e ndarjes nga jeta të poetit të madh shqiptar Millosh Gjergj Nikolla (Migjeni). Plot 75 vjet kanë kaluar që prej ikjes së tij, por i pranishëm midis nesh me veprat e tij të paharrueshme. Për të përkujtuar këtë datë dhe me rastin e 100 vjetorit të lindjes (më 13 tetor) së këtij poeti unik dhe ekzistencialit redaksia e “Telegraf” ka zgjedhur të botojë një fragment nga libri në dy vëllime i Prof. Alfred Uçit “Migjeni –fryma moderne e letërsisë shqipe” dhe “Estetika migjeniane”.  me rastin e 100 vjetorit të lindjes dhe 75 vjetorit të vdekjes të Poetit.

     

    Analiza e zgjatur në këto dy vëllime të Estetikës Migjeniane dhe e praktikës artistike të Migjenit me rastin e 100 vjetorit të lindjes dhe 75 vjetorit të vdekjes së tij më shtyn të paraqes disa përfundime. Para së gjithash e quaj të dobishme përkundrejt ndonjë zëri të mekur, që ka kërkuar të heshtet tashmë ngaqë konstatohet se nuk është shkruar pak për jetën e veprën letrare të Migjenit, që më nxiti t’i kthehem edhe një herë angazhimit tim për këtë temë, sepse kam besuar e besoj se, siç ndodh me kryeveprat botërore, edhe vepra e Migjenit përbën një temë që mbetet për të njohur mjaft aspekte të rëndësishme që nuk janë kapur ose nuk janë trajtuar thellë, që kanë për të qenë objekt interesant hulumtimesh të mëtejshme shkencore, sidomos ngaqë tani veprën e Migjenit e kanë ose do ta kenë në dorë brezat e rinj të lexuesve e kritikëve me kulturë të re, të pandikuar nga paragjykime të vjetra të kohës së monizmit dhe të atmosferës në krizë e disi të turbullt të tranzicionit të stërzgjatur social-kulturor. Jam i bindur se, pavarësisht ç‘është thënë kryesisht për mirë, por disa herë edhe për keq, për jetën e veprën letrare të Migjenit, askush nuk e zotëron të vërtetën absolute, sepse letërsia e mirëfilltë nuk është një gardh apo mur që ndalon lëvizjen e mëtejshme të mendimit. E vërteta s’është piramidë, ndalues kufiri me tela me gjemba, por është udhë e hapur dhe merita kryesore e saj qëndron në forcën që ka për t’i tërhequr njerëzit pas vetes së saj dhe në kërkim të pareshtur të vërtetave të reja. Filozofi i madh i Francës, D. Didro të vërtetën artistike e ka krahasuar me një bukuroshe, që tërheq me hiret e saj gjithë adhuruesit e saj, të cilët shpresojnë se me përkushtim do t’i zotërojnë gjithë këto hire, kurse Hirushja është edhe më e mençur se sa ata, ngaqë e di se dorëzimi është fundi i hireve të saj. Këtë e them edhe për veten time, që nuk kam shkruar pak për Migjenin, por edhe tani, pas dy vëllimeve të fundit me rastrin e 100 vjetorit të lindjes dhe 75 vjetorin e vdekjes së Poetit, ngaqë u përqendrova kryesisht në argumentimin e afirmimin e temës Estetika Migjeniane e Realizmit ekzistencial, konstatoj se ka mjaft aspekte të veprës letrare të Migjenit, që janë anashkaluar ose nuk janë trajtuar në mënyrë të plotë e që më angazhojnë për një libër me titullin: “Eseistikë. Migjeni dhe letërsia e sotme”. Për ta konkretizuar këtë tematikë po paraqes një aspekt të problemit të gjuhës së krijimtarisë letrare të Migjenit, që është trajtuar mjaftueshëm, por disa studiues, duke përfshirë edhe veten time, kemi përmendur se në krijimtarinë letrare të tij, Migjeni ka përdorur mjaft fjalë, që gjenden në ligjërimet ekleziaste, fetare, por ky problem nuk është shkoqitur plotësisht.

    Kohët e fundit studiuesi i mirënjohur Kristo Jorgo pat shkruar artikullin “Raporte intimisht komplekse e të sofistikuara të Migjenit me religjionin” (“Shekulli”,13.l0.2011), me disa nëntituj: “Shkëndija biblike e Migjenit”; “Migjeni ateist?”. Në rrafsh stilistik disa vepra të botuara prej tij, Migjeni brenda prirjes mbizotëruese realiste e ekzistenciale të krijimtarisë ka aktivizuar leksik liturgjik, që ka ngjallur ndonjëherë dyshime e keqkuptime për qëndrimin e Poetit ndaj fesë, religjionit. Kuptohet se pjesë e pandarë e kulturës humane që Migjeni fitoi në “Seminarin e Shen Joan Teologut” të Manastirit (Bitolit), ka qenë edhe zotërimi i terminologjisë të zakonshme të teologjisë së krishterimit, të cilin K.Jorgo e ka vrojtuar në poezi e proza të ish studentit të këtij seminari. Studiuesi është përqendruar në krahasimin e poezisë “Shkëndija” të Migjenit me parabolën mitike të “Djalit plëngprishës”, të rrëfyer nga Krishti dhe që gjendet, sipas K.Jorgos, në Ungjillin e Llukës. Ky studim i K.Jorgos zhvillon më tej një analizë të thelluar të një dukurie, që është venë në dukje para tij edhe nga studiues të tjerë, praninë e disa fjalëve-terma të huazuara nga gjuha ekleziaste e mësuar nga poeti në Seminarin e Manastirit. Përmes një analize të imtë krahasuese K.Jorgo ka formuluar hipotezën se “në vijat e përgjithshme këtë skemë strukturore e gjejmë të plotë tek poezia “Shkëndija”; por K.Jorgo e tepron disi kur pohon më tej se “transfigurimi gjenial i parabolës biblike” “kërkon të ngulisë mësimet e Krishtit”, duke “krijuar një variant të kryemitit biblik të rënies dhe të ringjalljes”. Të tilla supozime e çojnë K.Jorgon më larg se ç‘mund të nxirret nga variantet paramigjeniane të ripunimit krijues të parabolës së “birit plëngprishës” në letërsinë botërore.

    Sidoqoftë, në rrafsh stilistik veprat e para të botuara nga Migjeni bartin disa veçori, që dëshmojnë qysh në fillim prirjen e përgjithshme realiste dhe ekzistenciale të krijimtarisë së Migjenit. Kjo prirje mund të vihet në dyshim, siç ka ndodhur ndonjë herë, nga keqkuptimi mbi karakterin liturgjik të leksikut edhe në poezi, edhe në prozë. Kështu ka ndodhur edhe me artikullin e K.Jorgos, ngaqë ai nuk e ka përfillur prirjen e rëndësishme në historinë e letërsisë botërore, brenda së cilës ka ndodhur procesi i profanizimit të figurave mitike fetare dhe i i transfigurimit të tyre në dukuri të mirëfillta estetike, artistike. “Eksplorim historik dhe psikologjik i miteve, i teksteve të shenjta,-ka shkruar Milan Kundera, – do të thotë: t’i kthesh ato në profanë, t’i profanizosh. Profanizimi, pra, është zhvendosja e të shenjtës jashtë tempullit., në sferën jofetare. Gjatë kohëve moderne mosbesimi rresht së qeni dyshues e provokues dhe besimi, nga ana e vet, e humbet sigurinë e dikurshme misionare, apo të patolerueshme”. (“Testamentet e tradhtuara”, 2011, f.14). Duke mos e përfillur këtë konsideratë të Kunderës, K.Jorgo bën një krahasim të hollësishëm midis “Shkëndijës të Migjenit dhe parabolës mitike “të birit plëngprishës”, që ia ka përforcuar dyshimin se “Shkëndija” e largon Migjenin nga bindjet e tij afetare. Këtë kërkon ta provojë edhe analiza krahasimtare, profesionale e hollësishme, me të cilën K.Jorgo ndërton skemën strukturore formale “të përbashkët” me katër elemente të parabolës mitiko-fetare dhe të poezisë “Shkëndija”: “1.Humbja e birit; 2)Krimi i tij; 3)Rigjetja e gëzimi; 4) Ndarja festive e ngjarjes së lumtur”, duke e nënkuptuar barazinë e njëjtë me karakter fetar të të katër elementeve të strukturës së dy teksteve, që mund të dallohen thelbësisht, sipas nesh. Për lehtësi e saktësi po paraqesim të plotë poezinë “Shkëndija”, që është skematizuar, duke e dobësuar aromën laike, afetare migjeniane:

    SHKËNDIJA

    Nga zjarrmi i votrës u shkëput një shkëndi

    dhe nëpër oxhak u vërsul në liri,

    nëpër mes t’errsinës/muer udhën e qiellës

    dhe në mes hyjve të natës/zu vendin e Hanës.

    Ndritë shkëndi e gjallë në qiellë plot me hyje,

    ndritë shpirti i ri, lidhë me t’arta nyje

    nyjet e dashnis,/dashni e fëminis’

    për të mjeruemët në botë/që vuejnë,derdhin lotë.

    Sa bukur shkëndija xhixhillon n’errësinë,

    Vallzon bashkë me hyje dhe ndrron lumnin’…

    E poshtë votra fiket,/pranë saj zemra liget,

    zemra e një plaku,/i cili del te praku

    dh’e ngreh shkopin në hyje shkëndin për me gjetë,

    rebelin, që votrën e shtëpisë e la të shkretë…

    O ti fëmi i ri!/ E zjarrta shkëndi!

    Pse votrën e le?/Më thuej, pse?pse?

    E shkëndija, hyjet, të tanë qiella arbnore

    në nett e argenta, të reja –po po si hark kunore

    zbret mbi shtëpija tona…/e na gëzoh’na, gëzoh’na

    dhe puthim agimin…q’ashtu rrëfejnë gëzimin.

    Asgjë nuk është sajuar nga Migjeni, që ta afronte strukturën e poezisë në tërësi me elemente fetare, ndonëse mund të pranohet një afri formale me parabolën e djalit plëngprishësit. Në këtë rast duket e fuqishme mjeshtëria e Migjenit për ç’mistifikimin e miteve dhe rrëfimeve fetare dhe transfigurimin estetik të elementit gjuhësor në forma të mirëfillta të letërsisë laike, duke aktivizuar karakterin polisemantik të miteve e përrallave folklorike, duke i dhënë origjinalitet artistik dhe duke humbur, shuar aroma të largëta mitike. Ky procedim profanizimi s’është gjë tjetër veçse mjeshtëri e Migjenit, për ta ç’hyjnizuar botën,- që përbën, sipas Migjenit, një nga fenomenet që karakterizonin letërsinë e kohëve moderne. Ç’hyjnizimi nuk shënon ateizmin, ai shënon gjendjen ku individi, njeriu që mendon, zëvendëson Zotin si themelues të gjithçkaje, bën atë veprim, për të cilin Hajdegeri e ka quajtur: “Kësisoj Zotat përfundojnë duke u larguar. Zbrazëtia që rezulton është mbushur nga eksplorimi historik dhe psikologjik i miteve”, që do të thotë t’i profanizosh mitet. (f.14.)

    K.Jorgo bën mirë që përmend një varg emrash letrarësh të shquar që kanë shfrytëzuar këtë parabolë biblike, por do të kishte qenë më e dobishme të ishte ndalur në krahasimin e këtyre varianteve me “Shkëndijën” e Migjenit, për të evidentuar se ç‘ka të përbashkët e të ndryshme midis tyre, për ta shmangur referencën thjesht formale me emra shkrimtarësh të shquar, të cilët kanë pasur botëkuptime shumë të ndryshme jo vetëm njëri nga tjetri, por sidomos në raport me biblën e me dukuri si “Shkëndija” e Migjenit. Nga një punë e tillë krahasimtare mund të forcohej dyshimi i K.Jorgos se “Shkëndija” nuk e largon Migjenin nga bindjet e tij afetare. Në fakt prej kohësh në letërsinë botërore janë përdorur e përdoren mite, rrëfime fetare, të cilave u jepet përmes një transfiguracioni funksion i mirëfilltë estetik edhe brenda një prirjeje tradicionale shekullarizuese, laike, thjesht poetike, si shprehje e idealit migjenian të gjithë ciklit poetik të “Ringjalljes”, brenda të cilit është përfshirë edhe kjo poezi, së bashku me “Parathënien e Parathënies” të “Vargjeve të lira”. Është me rëndësi të theksohet se në këtë cikël titulli “Ringjallja” nuk ka aspak kuptim fetar dhe ideja themelore e secilës poezie veç e veç mbizotërim është pa dyshimin më të vogël mohim i Zotit.

    Vetë K.Jorgo e ve në dyshim barazimin e përmbajtjes së “Shkëndijës” me të parabolës së birit të humbur, kur konstaton tre ndryshime, dallime të rëndësishme, të cilat sofisikisht duke i nënkuptuar si pohime që mund të përdoren jashtë tekstit autentik migjenian ose pro ose kundër idesë biblike, mitike të rrëfimit të djalit plëngprishës. Vlen të kujtojmë se në tekstet e çdo libri ose rrëfimi e ligjërimi fetar gjenden mite, rrëfime e fjalë të urta, të huazuara nga burime parakristiane, aspak të krishtera, nga mitologjia pagane ose folklori popullor laik. Më i rëndësishëm është fakti, që figuracioni artistik i bagazhit leksikor të “Shkëndisë” është i zhveshur nga ngarkesa e kuptimi i mirëfilltë fetar; përkundrazi, Migjeni dëshmon mjeshtërinë për shekullarizimin e këtij leksiku dhe mjeshtërinë e tij për ta transfiguruar qysh në fillim në figura poetike me përmbajtje laike, madje edhe me një frymë kritike ndaj botëkuptimit fetar.

    Në krijimet që i përmendëm dhe në ndonjë tjetër shfaqet prirja e Migjenit për ta inkuadruar leksikun e tipit biblik brenda kornizës ekzistenciale të ideve estetike, duke u dhënë figurave artistike ngarkesë të pazakontë ekspresive, që ka qenë karakteristike në përgjithësi për krahun realist dhe ekzistencialist të ekspresionizmit modern europian. Prof. Ali Aliu e ndonjë studiues tjetër kosovar shqiptar për shkak të pranisë të këtij stili ekspresiv te vepra e Migjenit kanë folur për një farë ndikimi të variantit të majtë të ekspresionizmit, ngaqë fryma e skajshme realiste e ekzistencialiste e tij pëlqehej nga Poeti shqiptar. Këtu është vendi të kujtojmë se disa shpjegime të rëndësishme e të mençura për këtë problem janë dhënë prej kohësh nga prof. Ali Aliu në studimin e tij me titullin: “Tregimi i shkurtër i viteve tridhjetë. –A mund të flitet për ekspresionizmin e Migjenit?”, të botuar në librin e tij “Rrjedhave të letërsisë” qysh më 1977.

    Në këtë studim A. Aliu analizon rrethanat historike të brendshme e të jashtme të Shqipërisë në vitet 1930, që e favorizuan kultivimin e zhanrit të “tregimit të shkurtër” sidomos nga Nonda Bulka, P.Marko, A.Varfi etj., krijimet e të cilëve dalloheshin për frymë novatore moderniteti si tregimet e shkurtra afetare të Migjenit. Vërtet Porf. Aliu i quan “arabolike”, në të ciklën dallon dy inde paralele të mendimit: rrëfimi i shkurtër i improvizuar, si detaj i veçuar e i fiksuar fiktivisht nga natyra mitologjike-anekdotike, nga njëra anë, dhe linja që nënkupton idenë e aktualizuar të autorit. Të këtilla janë rrëfejzat alternative, që manifestojnë frikën, si parandjenjë nga një tërbim i një organizmi të egër, i cili lot një valle shumë të rrezikshme me pasionet e pafre, ndërsa një stihi e pakuptueshme, si orkestër, lëshon melodi misterioze”. Migjeni i ka pasur të gjalla mbresat nga leximet e kohës së shkollimit, që i ka bashkuar qoftë me fundin e ekspresionizmit, qoftë me dilemat e kohës, me shqetësimet që e preokuponin dhe e mundonin inteligjencien, e sidomos krijuesin e kohës në Europën, Ballkanin, edhe Shqipërinë e fillimit të viteve tridhjetë. Duke zbërthyer veçoritë e poetikës të këtij zhanri migjenian, A.Aliu argumenton ngjashmëri në disa drejtime të veprës së Migjenit me variante të ekspresionizmit, që sintetizonte në vetvete realizëm militant ekspresiv me frymën humane laike të ekzistencializmit ateist europian dhe ballkanik të dekadave të para pas Luftës së parë botërore.

    Madje, nuk mund të mos kujtojmë edhe poezinë e Migjenit me titull “Lutje”, që nis me  shprehjen “Të lutem, o perëndi”, e cila gjithsesi nuk mund të merret si shenjë e besimit fetar të Migjenit, por është një transfigurim i një shprehjeje të rëndomtë, të cilën Poeti e zhvesh nga kuptime fetare, ngaqë kërkon “një simfoni…plot dashuni,/të nxehtë si te vasha gjitë,/ kur vlojnë ndijesitë,të dëfre- jnë lumni/t’u u përkundë n’ani/të bukur të andërrimeve të kaltër…”.  Gjithsesi, vjersha “Lutje” nuk e ka vlerën e një largimi nga ateizmi i zakonshëm i Migjenit, por është një transfigurim i bukur poetik ekzistencial.

    Krahasimi i “parabolës e djalit plëngprishës” dhe i “Shkëndijës” dhe “Lutjes” të Migjenit meritojnë të  vlerësojnë edhe me atë atmosferë që sundonte në letërsinë e filozofinë moderne europiane të viteve ’30, të Kohës së Migjenit. Dhe prandaj dua të përmend emrin e Tomas Manit, i cili njihet tashmë si shkrimtar i madh botëror, veç të tjerash, edhe për përdorimin prej tij të miteve të lashtë, edhe të krishterë, duke i profanizuar mjeshtërisht dhe duke krijuar romane të shquar si “Josifi dhe vëllezërit”, që është nxjerrë prej tij nga rrëfimet mitike biblike, duke i ç’hyjnizuar personazhet, madje duke i parodizuar aq sa një herë pat thënë se: ”Shkrimet e Shenjta të bëjnë të qeshësh, prandaj i kam trajtuar në romane të mijë në plan komik”.