Nga: Cafo Boga – Fondacioni Kulturor Shqiptaro-Amerikan
Pas një pauze prej disa vitesh rikthehet në qytetin-muze të Gjirokastrës Festivali Folklorik Kombëtar, ku marrin pjesë artistë dhe grupe artistike nga të gjitha rajonet e vendit, si dhe nga Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, dhe besoj grupe Çame nga Greqia dhe grupe Arbëreshe nga Italia. Festivali Folklorik Kombëtar është një ndër aktivitetet më të rëndësishme në fushën e trashëgimisë kulturore shqiptare, që përfshijnë muzikën, koreografinë dhe etnografinë e pasur të popullit shqiptar të krijuar ndër shekuj. Qëllimi i këtij festivali është për të promovuar dhe përcjellë vlerat e shumta dhe të bukura të trashëgimisë kulturore, etno-muzikore dhe etnografike. Si shenjë mirënjohje dhe respekti për të gjithë artistët, që marrin pjesë si dhe për orgnizatorët e këtij festivali dëshiroj t`ju kushtoj këtë artikull të shkurtër për etnografinë shqiptare.
Shqiptarët, si pasardhës të ilirëve, janë populli më i lashtë i Ballkanit, me një trashëgimi të pabesueshme materiale dhe kulturore. Për fat të keq, pjesa më e madhe e saj është ende e mbuluar nga mbulesa e historisë greke dhe romake. Qytetërimi ilir i parapriu qytetërimeve greke dhe romake dhe ilirët ndërtuan qytetet e tyre dhe patën mbretërit dhe mbretëreshat e tyre të fuqishme. Ata vendosën ligjet e tyre për të qeverisur veten dhe krijuan art, muzikë dhe kulturë. Ilirët kishin besimet dhe kultet e tyre fetare, flisnin gjuhën e tyre unike dhe u bënë të famshëm për heroizmin e tyre. Shqiptarët sot ruajnë ende një pjesë të asaj trashëgimie dhe tradite të pasur kulturore, pavarësisht historisë së tyre të trazuar. Një trashëgimi e rëndësishme e shqiptarëve është gjuha e tyre, e cila është pjesë e familjes së gjuhëve indo-evropiane. Gjuha shqipe ka mbetur pak a shumë e paprekur, duke ruajtur emrat e vendeve gjeografike dhe të figurave historike.
Prania e trashëgimisë ilire në traditën, kulturën dhe etnografinë shqiptare është evidente në qytetet e vjetra, kështjellat dhe fortesat, si dhe në vendet e shumta arkeologjike në trevat shqiptare, përfshirë ato jashtë kufirit aktual. Për më tepër, vetë shqiptarët janë një testament i gjallë dhe frymëmarrës i trashëgimisë së të parëve të tyre. Merrni për shembull, kapelën tradicionale të bardhë, e njohur si plis ose qeleshe, të cilën shqiptarët e kanë mbajtur që nga lashtësia. Këto kapele mund të shihen në shumë skulptura dhe piktura, duke përfshirë ato që pretendohen nga kulturat e tjera si të tyret. Në Shqipërinë veriore, gratë ende veshin kostumin e tyre tradicional, të quajtur xhubleta, një tjetër testament i kulturës ilire dhe që kthehet në kohët neolitike. Shqiptarët ruajnë ende shumë kulte, praktika dhe besime pagane, pavarësisht nga ndikimi i feve të sotme bashkëkohore. Për shembull, çdo vit më 14 mars, shqiptarët festojnë Ditën e Verës, ardhjen e stinës së ngrohtë. Sipas traditës gojore, për të nderuar diellin, në këtë ditë të afërmit dhe miqtë festonin së bashku dhe përgatitnin një gatim të quajtur flia ose fli. Është një gatim i thjeshtë me shtresa të rregulluara, që të ngjajnë me diellin, e pjekur nën saç, një kapak metalik sferik, që përdoret për pjekje. Flia është ende një pjatë e njohur tek shqiptarët dhe thuhet se prej saj rrjedhin lazanja. Ka shumë shembuj të tjerë të traditave të lashta, që datojnë në kohët historike apo edhe parahistorike, të ruajtura në kulturën bashkëkohore shqiptare, por etnografia shqiptare është ende një fushë e paeksploruar sa duhet.
Me ardhjen e kapitalizmit në Evropë, populli shqiptar u bë objekt i kërkimeve të huaja. Edhe pse kryesisht u shërbenin interesave gjeopolitike të shteteve të tyre përkatëse, studiuesit gjithsesi dhanë një kontribut pozitiv në etnografi, sepse ata mblodhën dhe publikuan shumë materiale dhe të dhëna etnografike. Ndonjëherë ata bëhen edhe miq të Shqipërisë, për shembull, Mary Edith Durham ose Franz Nopsca.
Nga fundi i pushtimit Osman, ndodhi një zgjim intelektual shqiptar, i cilësuar si “periudha e rilindjes”. Shumë intelektualë të asaj kohe bënë një përpjekje të madhe për të mbledhur dhe dokumentuar, sa më shumë, trashëgiminë kulturore që kombet fqinjë po kërcënonin ta përthithnin si të tyren, veçanërisht në territoret shqiptare që iu dhanë nga fuqitë evropiane. Rëndësi të veçantë pati botimi i Kanunit të Lekë Dukagjinit (Kanuni i Lekë Dukagjinit), i përpiluar dhe rikodifikuar nga Shtjefën Gjeçovi në vitin 1933. Kanuni është një tërësi ligjesh tradicionale shqiptare të transmetuara brez pas brezi nëpër shekuj. Kanuni u përdor nga shqiptarët për të qeverisur veten dhe luajti një rol të rëndësishëm sidomos gjatë pushtimit Osman. Siç sugjeron emri, Kanuni i Lekë Dukagjinit u zhvillua nga Lekë Dukagjini, i cili kodifikoi ligjet zakonore ekzistuese në shekullin e 15-të dhe u përdor më së shumti në veri të Shqipërisë dhe në popullsinë etnike shqiptare në Kosovë, Mal të Zi dhe Shqipërinë e Veriut. Megjithatë, me shfaqjen e një klase më të lartë të shoqërisë, disa nga vlerat tradicionale të Shqipërisë, si nderi, besnikëria, burrëria dhe përbetimi, u konsideruan nga shtresa e lartë si pengesa për qytetërim. Traditat artistike, si muzika dhe vallet popullore apo arti popullor, konsideroheshin të modës së vjetër. Megjithatë, njerëzit, veçanërisht fshatarët, jo vetëm i mbrojtën këto tradita, por edhe bënë përpjekje për t’i zhvilluar ato. Kjo është e vërtetë edhe sot: të pasurit janë të parët që distancohen nga traditat e tyre kombëtare dhe adoptojnë kulturën e asaj që u duket si një qytetërim më i përparuar. Megjithatë, ata duhet të kenë parasysh thënien e vjetër: “Gjithçka që shkëlqen nuk është prej ari”. Janë shtresat e ulëta dhe njerëzit e thjeshtë ata që janë gjithmonë krenarë për trashëgiminë e tyre dhe bëjnë çmos për të mbrojtur kulturën e tyre kombëtare dhe në këtë mënyrë edhe vetë kombin.
Gjatë regjimit komunist, zhvillimi i etnografisë shqiptare ishte pak i çuditshëm. Shteti krijoi një departament Etnografik, si pjesë e Institutit të Shkencave, dhe filloi mbledhjen e materialeve etnografike, veçanërisht në ato zona ku ato po zhdukeshin. Për më tepër, shteti organizoi ekspedita në terren për të mbledhur informacione dhe objekte etnografike dhe u krijua një arkiv i ri i “kulturës kombëtare”. Megjithatë, shteti e bëri këtë edhe për një arsye tjetër, pikërisht për të krijuar baza ideologjike për studimin e kulturës tradicionale, kryesisht për t’i dhënë fund kozmopolitizmit dhe për ta zëvendësuar atë me internacionalizmin proletar.
Pas rënies së komunizmit dhe me vendosjen e demokracisë në Shqipëri, filloi një tjetër zgjim kulturor, jo vetëm tek intelektualët, por tek njerëzit në përgjithësi. Me përhapjen në internet dhe media sociale, çdokush tani mund të bëjë kërkimet e tij për të fituar njohuri dhe për të zbuluar të vërtetën. Duke qenë të vetëdijshëm se historia e tyre është rrëmbyer nga të tjerët dhe identiteti dhe karakteri i tyre i vërtetë janë keqinterpretuar, shqiptarët janë të etur për të korrigjuar këtë diskurs historik. Sot studentët shqiptarë po studiojnë në disa nga universitetet më të mira të Europës dhe Shteteve të Bashkuara dhe prodhojnë punë akademike dhe kërkimore që herët a vonë do të bëjnë që “çështja pellazgo-iliro-shqiptare” të rishqyrtohet nga historianët, shkencëtarët dhe intelektualët të botës, për të rishkruar historinë dhe pasqyruar historinë e vërtetë të shqiptarëve dhe kulturën e tyre.
Pengesa më e madhe në këtë përpjekje vjen nga përçarja dhe mosuniteti i kombit shqiptar. Faji për këtë është më së shumti i Shqipërisë, e cila si atdheu i gjithë shqiptarëve, ka detyrimin moral dhe kushtetues për të ndihmuar dhe mbrojtur shqiptarët, që jetojnë në tokat e veta në shtetet përkatëse. Në vend që të punojnë drejt konsolidimit të kombit shqiptar nën një platformë të përbashkët, liderët politikë ndonjëherë janë kundërshtarët më të zëshëm për shkak të interesave të tyre personale dhe egos megalomane. Natyrisht, për shkak se çdo gjë interpretohet sipas dëshirave dhe strategjive të tyre, duke përfshirë ruajtjen dhe interpretimin e trashëgimisë historike dhe kulturore kombëtare, ky paradoks nuk i shërben kombit. Por si gjithmonë, barra i takon njerëzve të thjeshtë që të ruajnë trashëgiminë kulturore, ta zhvillojnë atë edhe më tej dhe në fund të ruajnë edhe kombin. Fatmirësisht, kjo është pikërisht ajo që po ndodh kudo: shqiptarët e zakonshëm po e shfaqin me krenari trashëgiminë e tyre kulturore përmes këngëve, folklorit, festivaleve dhe shumë aktiviteteve të tjera kulturore. Shqiptarët kanë një të ardhme të madhe, por ata duhet të heqin disa zakone të këqija, që i kanë zhvilluar vetë ose të trashëguara nga të tjerët dhe të kthehen në vlerat e vjetra tradicionale shqiptare të dinjitetit, nderit, besnikërisë, respektimin e ligjit, dhe klasa sunduese nuk duhet t’i konsiderojë ato si pengesë për qytetërimin, por si tabanin e gurtë të qytetërimit shqiptar, edhe të çdo qytetërimi tjetër sa përket kësaj çështje. “Një popull pa njohuri për historinë, origjinën dhe kulturën e tij të kaluar është si një pemë pa rrënjë.” – Marcus Garvey
Versioni anglisht:
Albanian Ethnography – A “Tribute” to the National Folklore Festival of Gjirokastra
From: Cafo Boga – Albanian-American Cultural Foundation
After a break of several years, the National Folk Festival returns to the city-museum of Gjirokastra, where artists and artistic groups from all regions of the country participate, as well as from Kosovo, North Macedonia, Montenegro, and I believe Cham groups from Greece and Arbëresh groups from Italy. The National Folk Festival is one of the most important activities in the field of Albanian cultural heritage that includes music, choreography and the rich ethnography of the Albanian people created over the centuries. The purpose of this festival is to promote and convey the many and beautiful values of the cultural, ethno-musical and ethnographic heritage. As a sign of gratitude and respect for all the participating artists as well as for the organizers of this festival, I would like to dedicate to them this short article about Albanian ethnography.
Albanians, who are descendants of the Illyrians, are the most ancient people of Europe, with an incredible inheritance both material and cultural; regrettably, most of it is still covered by the blanket of Greek and Roman history. The Illyrian civilization preceded the Greek and Roman civilizations, and the Illyrians built their own cities and had their own powerful kings and queens. They established their own laws to govern themselves and created art, music, and culture. The Illyrians had their own religious beliefs and cults, spoke their unique language, and became famous for their heroism. Albanians today still preserve some of that rich cultural heritage and tradition, despite their turbulent history. An important heritage of the Albanians is their language, which is part of the Indo-European language family. The Albanian language has remained more or less intact, preserving the names of geographical places and historical figures.
The presence of Illyrian heritage in Albanian tradition, culture, and ethnography is evident in the old towns, castles, and fortresses as well as in the numerous archeological sites in the Albanian territories, including those outside the current border. Moreover, Albanians themselves are a living, breathing testament to their ancestors’ heritage. Take, for example, the traditional white felted cap known as the plis or qeleshe, which Albanians have worn since antiquity. These caps can be seen in many sculptures and paintings, including those that claimed by other cultures as their own. In northern Albania, women still wear their traditional costume, called the xhubleta, another testament to Illyrian culture and going back to Neolithic times. Albanians still preserve many pagan cults, practices, and beliefs, despite the influence of today’s contemporary religions. For example, each year on March 14th, Albanians celebrate The Summer Day, the coming of the warm season. According to oral tradition, to honor the sun, on this day relatives and friends celebrated together, and a dish was prepared called flia or fli. It’s a simple dish with layers arranged to resemble the sun, baked under a sac, a spherical metal lid used for baking. Flia is still a popular dish among Albanians, and it is said that lasagna derives from it. There are many other examples of ancient traditions, dating to historic or even prehistoric times, preserved in contemporary Albanian culture, but Albanian ethnography is still largely an unexplored field.
With the arrival of capitalism in Europe, the Albanian people became an object of foreign research. Although mostly serving the geopolitical interests of their respective states, the researchers still made a positive contribution to ethnography because they gathered and published much ethnographic material and data. Sometimes they even became friends of Albania, for example, Mary Edith Durham or Franz Nopsca.
Toward the end of Ottoman occupation, an Albanian intellectual awakening took place, referred to as the “renaissance period.” Many intellectuals of that time made a great effort to collect and document, as much as possible, the cultural heritage that neighboring nations were threatening to absorb as their own, especially in Albanian territories granted to them by the European powers. Of special importance was the publication of the Kanun of Lekë Dukagjini (Kanuni i Lekë Dukagjinit), compiled and recodified by Shtjefën Gjeçovi in 1933. The Kanun is a set of traditional Albanian laws transmitted orlay through the centuries. It was used by Albanians to govern themselves and played an important role especially during the ottoman occupation. As the name suggests, the Kanun of Lekë Dukagjini was developed by Lekë Dukagjini, who codified the existing customary laws in the 15th century and was used mostly in northern Albania and ethnic Albanian population in Kosove, Montenegro, and Northern Albania. However, with the emergence of a higher class of society, some of Albania’s traditional values, such as honor, loyalty, manhood, and the oath, were considered by the upper class to be impediments to civilization. The artistic traditions, such as folk music and dances or folk art, were considered old-fashioned. However, the people, especially the villagers, not only protected these traditions but also made efforts to develop them. This is true even today: The rich are the first to distance themselves from their own national traditions and adopt the culture of what appears to them to be a more advanced civilization. However, they should be mindful of the old saying: “all that glitters is not gold”. It is the lower class and ordinary people who are always proud of their heritage and do their best to protect their national culture and thus the nation itself.
During the communist regime, the development of Albanian ethnography was rather peculiar. The state established an ethnographic department as part of the Institute of Sciences and began collecting ethnographic materials, especially in those areas where they were disappearing. Moreover, the state organized fieldwork expeditions to gather information and ethnographic objects, and a new archive of “national culture” was established. However, the state did this for another reason, namely, to establish ideological bases for the study of traditional culture, basically so as to end cosmopolitanism and replace it with proletarian internationalism.
Following the collapse of communism and during the emergence of democracy in Albania, another cultural awakening began, not only among intellectuals but among the people in general. With access to the Internet and social media, anyone can now do their own research to gain knowledge and discover the truth. Mindful that their history has been hijacked by others and their true identity and character have been misrepresented, Albanians are eager to correct this discourse of history. Today, Albanian students are studying in some of the best universities in Europe and the United States and producing academic and research work that sooner or later will cause the “Pelasgo-Illyrian-Albanian Question” to be reconsidered by the historians, scientists, and intellectuals of the world to rewrite the history and reflect the true history of Albanians and their culture.
The greatest obstacle in this endeavor comes from the disfranchisement of the Albanian nation. The blame for this lies mostly with Albania, which, as the motherland, has the moral and constitutional obligation to help and protect its kin living in their own lands in host states. Rather than working toward the consolidation of the Albanian nation under one platform, political leaders are sometimes the loudest opponents due to their self-serving interests and megalomaniacal egos. Obviously, because everything is interpreted according to their wishes and strategies, including the preservation and interpretation of national historical and cultural heritage, this paradox does not serve the nation. But as always, the burden lies on the common people to preserve the cultural heritage, develop it even further, and, in the end, preserve the nation as well. Thankfully, this is exactly what is happening everywhere: Ordinary Albanians are proudly displaying their cultural heritage through songs, folklore, festivals, and many other cultural activities. Albanians have a great future, but they must shed some bad habits that they developed on their own or inherited from others and go back to the old Albanian traditional values of dignity, oaths, honor, loyalty, selflessness, and the rule of law, and the ruling class must not consider them as an impediment to civilization but as the bedrock of Albanian civilization and any other civilization for that matter. “A people without the knowledge of their past history, origin and culture is like a tree without roots.” – Marcus Garvey
