Nga Prof. Sazan Guri, Studiues në fushat albanologjike
Qysh nga viti 2005, pas 25 vjetëve punë, lexim e këndim filluam shkrimin me librat si “Misioni i Shqipes dhe i shqiptarëve; ‘Si T’rrokim Helenishten, Latinishten, Anglishten..me Gegënishten (Fjalor krahasimor i gjuhës mëmë më ato bija) dhe Visaret e Shqiptarëve ndër shekuj të mijëvjeçarëve, ku jemi rrekur me punën tonë studimore, por më duket me dhunti nga lart të paraqesim qëndrimin tonë për këto tre subjekte në një botim të quajtur TRILOGJI. Shumëkush dhe akoma syresh të caktuar përgojojnë ato që parakohe parashtrojmë, që përgjithësisht kanë të bëjnë me mendime të fjetura nëpër sirtarë, nëpër shkëmbinjë e varre, ku ndër të tjera shprehim se Gjuha shqipe – gjuhë e natyrës, Gjuha shqipe – gjuhë parake e njerëzimit, të cilës i kushtuam veç libra gjuhësorë edhe një Kongres ndërkombëtar me këto konceptesa burimor dhe filosofik. Tani e kuptoj pse dikush na i morën qysh me botimin e tyre nga 10 copë këto libra për Bibliotekën në Havard dhe për atë kombëtare në Pekin!?
Dhe më në fund shkenca filologjike bëri zbulimin e madh të shek. – XXI pas 200 vjet përpjekje e debate pa fund dhe shterpë e qëllimkeq, se cila është zanafilla e gjuhës në Evropë, dhe pse jo në botë!? Tridhjetë e tre shkencëtarë të botës, më të shquarit në gjuhësi, (CONTRIBUTORS: Paul Heggarty; Cormac Anderson; Matthew Scarborough; Benedict King; Remco Bouckawrt; Lechosłaë Jocz; Martin Joachim Kümmel; Thomas Jügel; Britta Irslinger; Roland Pooth et al.) konkluduan se gjuha shqipe është një ndër tre gjuhët më të vjetra indoeuropiane, më e vjetër se edhe greqishtja, e cila rrjedh prej shqipes, por brenda këtyre tre gjuhëve ajo është e para ekzistuese, sepse dy të tjerat si ajo Anatoliane dhe Tokariane janë të humbura. Më sakt kemi të bëjmë me një studim të botuar përveç në revistën shkencore Science, edhe në një numër të madh revistash të tjera, dhe gjithashtu edhe në shumë media të botës, kryesisht euro-perëndimore, të cilat i kanë dhënë jehonë rezultateve të studimit. Qasja Bayesiane e përdorur si metodë matematikore për rindërtimin filogjenetik ka bashkërenduar probabilitetin paraprak të një peme P(A) me gjasat që të dhënat (B) të prodhojnë një shpërndarje probabiliteti të pasëm në pemët P(A|B) – vëren matematicieni shqiptar prof. Lulzim Skraqi. Metoda të ndryshme, duke përfshirë një orë molekulare, rrënjosje në pikën e mesme dhe rrënjosje në grup, janë të disponueshme për të vlerësuar me saktësi rrënjën e pemës, duke përdorur të dhënat dhe supozimet e renditjes së gjeneve. Në të kundërt, një pemë filogjenetike e parrënjosur përfaqëson vetëm marrëdhëniet midis specieve pa treguar një rrënjë stërgjyshore të origjinës. Por le t’i japim përgjigje të shpejtë e të shkurtër disa pyetjeve sesi u ndërtua metodika inxhinierike e gjuhës për të arritur në këtë konkluzion!
Cilat janë dy metodat e analizës filogjenetike?
Metodat e ruajtjes maksimale (MP) dhe e gjasave maksimale (ML) janë dy metodat më të përdorura të ndërtimit të pemëve të bazuara në karaktere.
Në çfarë bazohen analizat filogjenetike?
Në analizën filogjenetike, kampionimi i taksonit zgjedh një grup të vogël taksonësh për të përfaqësuar historinë evolucionare të popullsisë së saj më të gjerë. Ky proces njihet edhe si kampionimi i shtresuar ose kampionimi i bazuar në kladë. Praktika ndodh duke pasur parasysh burimet e kufizuara për të krahasuar dhe analizuar çdo specie brenda një popullate të synuar.
Cili algoritëm përdoret në pemën filogjenetike?
Algoritmi Sankoff-Morel-Cedergren ishte ndër metodat e para të publikuara për të prodhuar njëkohësisht një MSA dhe një pemë filogjenetike për sekuencat nukleotide.
Cilat janë katër fazat e analizës filogjenetike?- shpjegon matematicieni i mësipërm
Ndërtimi i një peme filogjenetike kërkon katër hapa të veçantë: (Hapi 1) identifikoni dhe fiton një grup sekuencash homologe të ADN-së ose proteinave, (Hapi 2) rreshtoni ato sekuenca, (Hapi 3) vlerësoni një pemë nga sekuencat e rreshtuara dhe (Hapi 4) prezantoni atë pemë në mënyrë të tillë që të përcillni qartë informacionin përkatës tek të tjerët …të realizuar këto deri më12 mars 2013
Cili është mjeti për analizën filogjenetike?
PHYLIP është një paketë gjithëpërfshirëse e mjeteve softuerike për analizat filogjenetike. Paketa PHYLIP përfshin mjete për të konkluduar pemët evolucionare (filogjenitë), maturinë, matricën e distancës, gjasat, bootstrapping, pemë konsensusi dhe karaktere diskrete. Algoritmi përfshin kërkimin heuristik, të degës dhe të pemës së lidhur.
Cilat janë pesë fazat e analizës filogjenetike? Shkurtimisht, ekzistojnë pesë hapa të përgjithshëm në kryerjen e një analize filogjenetike: përgatitja e të dhënave të sekuencës, rreshtimi i sekuencës, zgjedhja e një metode rindërtimi filogjenetik, identifikimi i pemës më të mirë dhe vlerësimi i pemës….realizuar deri më 26 tetor 2016
Cila bazë e të dhënave përdoret për analizën filogjenetike? TreeBASE është një depo e informacionit filogjenetik, veçanërisht të pemëve filogjenetike të paraqitura nga përdoruesi dhe të dhënave të përdorura për t’i gjeneruar ato. TreeBASE pranon të gjitha llojet e të dhënave filogjenetike (p.sh., pemët e specieve, pemët e popullatave, pemët e gjeneve), që përfaqësojnë të gjitha taksonet biotike.
Çfarë është pema filogjenetike Bayesian? Metodat filogjenetike Bayesian ofrojnë një sërë mjetesh për të vlerësuar në mënyrë efikase grupe të dhënash të mëdha gjuhësore duke rindërtuar filogjenitë, pra, pemët familjare që përfaqësojnë historinë e familjeve gjuhësore, realizuar kjo deri më 23 shtator 2021.
Në cilat të dhëna bazohen pemët filogjenetike? Një pemë filogjenetike mund të ndërtohet duke përdorur tipare morfologjike (forma trupore), biokimike, të sjelljes ose molekulare të specieve ose grupeve të tjera. Në ndërtimin e një peme, organizohen speciet në grupe bazuar të folezuara në tipare të përbashkëta të prejardhura (tipare të ndryshme nga ato të paraardhësve të grupit).
Pse përdoret Bayesian? Sa herë që na duhet të përfaqësojmë variabla të rastësishme me vlerë reale, shpërndarja e të cilave nuk dihet, ne matematicienët,- shpjegon z. Skraqi supozojmë formën Gaussiane. Kjo sjellje i detyrohet kryesisht Teoremës së Kufirit Qendror (CLT), e cila përfshin studimin e shumës së variablave të shumëfishtë të rastit. P(A|B) = [P(B|A)*P(A)]/ P(B). Kjo quhet teorema e Bayes për probabilitetin, që është zbatuar në vërtetimin e pemëve gjuhësore nga 33 shkencëtarët, ç’ka është realizuar deri më16 gusht 2020.
Kësisoj mendojmë se ky studim i popujve të lashtëi jep fund ‘piskamave’ të gjuhëtarëve si Xhevat Lloshi, se çdo gjuhë zhduket brenda një cikli dymijëvjeçar, dhe ky studim mbështet mendimin për origjinën dhe lashtësinë e gjuhëve, të atyre studiuesve të sinqertë, që janë shfaqur që në shekullin e 18-të e këndej, por jo pa qëllim studimet dhe akademitë tona në Shqipëri dhe Kosovë, i lënë jashtë konsiderate dhe jashtë librave akademikë, duke i parë madje me përbuzje tezat dhe rezultatet e tyre, më së shumti duke i injoruar në tërësi! Po ashtu teza dhe studimet e tilla duhet të përdoren me rigorozitet në bisedimet për Kosovën dhe çështjen shqiptare në përgjithësi, ashtu siç bënte Rugova duke e afirmuar kulturën shqiptare, përfshirë krijimin e shtetit dardan, që në lashtësi para më se tre mijë viteve! Ky është një hap i madh përpara nga skenarët reciprokisht ekskluzivë, të mëparshëm, drejt një modeli më të besueshëm që integron gjetjet arkeologjike, antropologjike dhe gjenetike.”
Një Pemë Densi që tregon shpërndarjen e probabilitetit të topologjive të pemëve për familjen e gjuhëve indo-evropiane
Boshti kohor tregon kronologjinë e vlerësuar të zgjerimit gjeografik dhe divergjencës së familjes të kalibruar në 52 gjuhë të shkruara jomoderne. Shënimet shtojnë kontekstin kronologjik në lidhje me kulturat e zgjedhura arkeologjike dhe zgjerimet e komponentëve të rëndësishëm të prejardhjes në regjistrimin e ADN-së.
CHG, gjuetarë-mbledhës të Kaukazit;
EHG, gjuetarë-grumbullues lindorë (evropianë);
BMAC, Kompleksi Arkeologjik Bactria-Margiana.
