Natën e 10 shtatorit, sulmi ajror rus kundër Ukrainës mori një dimension të ri. Dronët rusë jo vetëm që sulmuan territorin ukrainas, por hynë edhe në hapësirën ajrore polake. Për shkak të kërcënimit që paraqisnin dronët, hapësira ajrore mbi katër aeroporte polake u mbyll përkohësisht – ai në Rzeszów, ai në Lublin dhe dy aeroportet e Varshavës.
Dronët rusë mbi Poloni po e vënë aleancën në provë.
Burime të NATO-s raportuan se tre dronë u rrëzuan, dhe ndoshta një i katërt – me sa duket me raketa interceptuese të lëshuara nga ajri. Krahasuar me numrin total, i cili thuhet të jetë rreth njëzet, kjo nuk është një shkallë e lartë. Në rajonin lindor rumun të Tulceas në deltën e Danubit pranë kufirit ukrainas, ushtria rumune pa gjithashtu një dron të shtunën, më 13.09.2025. Dy avionë luftarakë F-16 nga baza ajrore Fetesti u ngritën në një mision vëzhgimi. Sipas informacionit nga Agjencia Gjermane e Shtypit në Rumani, NATO gjithashtu njoftoi dy Eurofighter gjermanë për të mbrojtur hapësirën ajrore atje. Droni nuk fluturoi mbi asnjë zonë të populluar dhe nuk përbënte kërcënim, sipas Ministrisë së Mbrojtjes në Bukuresht. A e ka arritur Moska qëllimin e saj për të testuar aleancën dhe evropianët?
Dronët rusë mbi vendet e NATO-s nuk janë asgjë e re.
Në mars të vitit 2022, një dron “Swift” i ndërtuar nga sovjetikët u rrëzua pranë Zagrebit, Kroaci, pasi fluturoi mbi Rumaninë dhe Hungarinë. Në vitet 2023 dhe 2024, dronët rusë, dhe ndonjëherë edhe avionë, u regjistruan vazhdimisht në hapësirën ajrore letoneze, kryesisht duke hyrë mbi Bjellorusi. Ato janë shfaqur rregullisht edhe mbi Rumani në vitet e fundit. Kjo madje e shtyu Bukureshtin të ndryshojë ligjin këtë vit, duke lejuar vendime më të shpejta për rrëzimin e dronëve të panjohur. Në Lituani, një dron rus u zbulua në vitin 2025, rreth 100 kilometra nga kufiri bjellorus pranë zonës së stërvitjes ushtarake Gaižiūnai. Edhe Gjermania supozon se Rusia përdori dronë zbulues në vitet 2024 dhe 2025 për të spiunuar dërgesat e armëve në Ukrainë, si dhe në afërsi të bazës së NATO-s në Geilenkirchen dhe bazës ajrore Manching në Bavari. Dronët dhe raketat ruse janë parë gjithashtu vazhdimisht mbi Poloni që nga viti 2023.
Pra, pse nata e 9-10 shtatorit ishte një precedent kaq i rëndësishëm?
Mbi të gjitha, sepse Varshava jo vetëm që pranoi publikisht shkeljen e hapësirës së saj ajrore dhe u përpoq të kapte dronët, por gjithashtu aktivizoi Nenin 4 të Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut. Kjo parashikon konsultime midis shteteve anëtare sa herë që njëri prej tyre e konsideron integritetin e tij territorial, pavarësinë politike ose sigurinë të kërcënuar.
Ky hap gjithashtu hap rrugë të reja për veprim për shtetet e tjera të NATO-s të prekura nga provokimet ruse – dhe thyen tabunë që rrethon masat kundër sulmeve me dronë. Këto janë vetëm një pjesë e luftës hibride të Moskës kundër Evropës. Njohja e problemit dhe vetëdija se asnjë shtet anëtar nuk qëndron vetëm është një hap i parë – megjithëse i vonuar – drejt një zgjidhjeje të përbashkët. Shtetet e NATO-s në krahun lindor, në veçanti, tani mund të kërkojnë përpjekje kolektive për të mbrojtur qiellin e tyre. Është e rëndësishme që iniciativa erdhi nga Varshava, nga të gjitha vendet: Polonia është fuqia më e madhe ekonomike dhe ushtarake në rajon dhe perceptohet nga fqinjët e saj si një fuqi udhëheqëse.
Por edhe brenda rajonit, ka mungesë uniteti.
Veprimet e Polonisë, sigurisht, nuk nënkuptojnë zbatimin e Nenit 5, i cili parashikon një përgjigje kolektive. Të shpresosh për këtë do të ishte jorealiste gjithsesi. Kërkon konsensus midis të gjitha shteteve anëtare. Por edhe brenda rajonit, ka mungesë uniteti. Hungaria, për shembull, mbështeti Poloninë, por e përdori incidentin për të avokuar përsëri pajtimin me Rusinë. Sllovakia gjithashtu reagoi me kujdes: Ministri i saj i Jashtëm dyshoi se dronët mund të kenë “devijuar nga kursi i tyre” ose “në të vërtetë ishin programuar për t’u kthyer në Ukrainë”.
Solidariteti është i kufizuar
Këto dallime tregojnë se Moska e ka arritur të paktën pjesërisht qëllimin e saj. Testi i reagimit të aleancës e bëri të qartë se solidariteti është i kufizuar. Kur mosmarrëveshjet rajonale tashmë ekzistojnë, është e vështirë të imagjinohet marrja e vendimeve të përbashkëta në nivel transatlantik. Megjithatë, ka edhe aspekte pozitive. Së pari, rreziku që më parë konsiderohej hipotetik ose spekulativ tani është i dukshëm. Eufemizmat diplomatikë janë një gjë e së kaluarës – një sinjal që mund të jetë gjithashtu më i prekshëm për qytetarët e Evropës Qendrore. Kjo rrit shanset që qeveritë në rajon, si dhe në të gjithë BE-në, të marrin mbështetje për masa jopopullore, por të nevojshme, siç është rritja e shpenzimeve të mbrojtjes. Së dyti, efektiviteti i madh i Ukrainës në mbrojtjen kundër sulmeve me dronë është demonstruar. Kievi rregullisht arrin të zmbrapsë sulme masive – shpesh me mjete më efektive nga ana e kostos sesa Polonia, e cila, sipas raporteve të medias, vendosi kryesisht avionë holandezë F-35. Për NATO-n, kjo është një mundësi për të mësuar nga përvoja ukrainase dhe për ta parë Ukrainën jo vetëm si një marrëse, por si një bashkëkrijuese të sigurisë evropiane dhe transatlantike. Së treti, është bërë e qartë se sa e rëndësishme është të mbrohet së bashku hapësira ajrore ukrainase – të paktën mbi Ukrainën perëndimore. Nëse kjo do të ndodhte, dronët rusë do të kishin pak shanse për të kaluar kufirin polak. Në të njëjtën kohë, kjo mund të lironte sistemet e mbrojtjes ajrore ukrainase për t’u vendosur në lindje dhe jug të vendit.
Rusia do të mbjellë gjithashtu përçarje në Evropën Qendrore.
Moska, nga ana tjetër, e di se precedenti polak mund të forcojë krahun lindor të NATO-s dhe të nxisë debatin për mbrojtjen e qiejve ukrainas – dhe do të përpiqet ta kundërshtojë këtë. Sulmet me dron do të shoqërohen, pra, me dezinformim dhe operacione psikologjike. Propagandistët rusë do ta portretizojnë përgjigjen e Polonisë dhe NATO-s si dobësi në mënyrë që të nxisin zhgënjim dhe pakënaqësi midis ukrainasve. Kjo tashmë po dobëson moralin – dhe mund të shfrytëzohet qëllimisht pas luftës për të arritur qëllime që Moska nuk mundi t’i arrinte me tanke, raketa dhe dronë. Rusia do të mbjellë gjithashtu përçarje në Evropën Qendrore. Reagimet nga Hungaria dhe Sllovakia zbulojnë mungesën e unitetit. Pas zgjedhjeve parlamentare në Republikën Çeke këtë vjeshtë, Praga gjithashtu mund të miratojë një qëndrim më pak pro-ukrainas dhe të përqendrohet më shumë në izolacionizëm. Kjo, nga ana tjetër, dobëson qeveritë pro-evropiane tashmë shumë të presionuara në Bullgari, Rumani dhe shtetet baltike.
Valë masive mesazhesh anti-ukrainas në mediat sociale
Në vetë Poloninë, sulmi me dronë u shoqërua nga një valë masive mesazhesh anti-ukrainas në mediat sociale. Fabrika të tëra troll-esh u përpoqën t’ua fajësonin sulmet ukrainasve. Gënjeshtrat e hapura për një “provokim ukrainas” u lidhën me narrativa të tjera anti-ukrainase.
Polonia, dhe bashkë me të Evropa dhe NATO, përsëri në një udhëkryq
Sulmi ajror ishte pra edhe një sulm informativ: Dronët rusë fluturuan në Poloni, të shoqëruar nga një fushatë e orkestruar dezinformimi kundër NATO-s dhe Ukrainës. Kjo e vendos Poloninë, dhe bashkë me të Evropën dhe NATO-n, përsëri në një udhëkryq. Masat e mundshme që diskutohen përfshijnë forcimin e krahut lindor të aleancës, mbrojtje më efektive të hapësirës ajrore ukrainase, bashkëpunim më të ngushtë të sigurisë me Kievin dhe përmbajtje më të qëndrueshme të propagandës ruse. Vendimtarë mbetet qëndrimi i SHBA, e cila ka komandën e NATO-s. Trump vepron me të gjitha mundësitë për ndalimin e luftës. Ai ka vendosur kufizimin e ndihmës për shtetet e Evropës Lindore në kufi me Rusinë. Sanksionet kushtëzohen me ndalimin e blerjes së gazit rus nga të gjithë shtetet e NATO-s. Dronët rusë mbi Poloni vlerësohen edhe si një gabim. Sidoqoftë, është po aq e imagjinueshme që fjalët e forta të evropianëve të mbeten pa veprime konkrete. Moska dyshohet se ka të ngjarë të vazhdojë të përdorë dronë dhe raketa jo vetëm kundër qyteteve ukrainase.
