Në këtë shkrim dua të prek disa raste historike të rrëzimit të diktatorëve ose udhëheqësve autoritarë, rënia e të cilëve ndodh për shkak të disa faktorëve të përbashkët e që përsëriten shpesh pamvarësisht në vëndet ku ndodhin, siç janë: varfërimi ekonomik, korrupsioni, kufizimi i lirive politike, humbja e legjitimitetit, represioni ndaj protestuesve dhe përçarjet brenda elitave shtetërore ose ushtarake.
Cilè jane disa shembuj të njohur, pare ne periudha te ndryshme historike?
-Nicolae Çaushesku (Rumani, 1989) u përball me pakënaqësi të madhe për shkak të varfërisë, mungesave ushqimore dhe shtypjes politike. Kur protestat u përhapën, forcat e sigurisë përdorën dhunë ndaj demonstruesve. Regjimi u rrëzua, ai dhe bashkëshortja e tij u arrestuan, u gjykuan dhe u ekzekutuan.
-Zine El Abidine Ben Ali (Tunizi, 2011) u rrëzua pas protestave të shkaktuara nga papunësia, korrupsioni dhe mungesa e perspektivës ekonomike. Ai u largua nga vendi dhe jetoi në mërgim deri në vdekje.
-Hosni Mubarak (Egjipt, 2011) u përball me protesta masive për korrupsion, pabarazi ekonomike dhe mungesë reformash politike. Pas dorëheqjes u arrestua dhe u përball me procese gjyqësore.
-Muammar Gaddafi (Libi, 2011) u përball me kryengritje që u shndërrua në luftë civile. Forcat e tij përdorën dhunë të konsiderueshme ndaj kundërshtarëve. Regjimi u rrëzua dhe ai u vra gjatë konfliktit.
-Slobodan Milošević (Serbi, 2000) humbi pushtetin pas protestave masive dhe akuzave për manipulime zgjedhore. Më pas u ekstradua për gjykim ndërkombëtar.
-Ferdinand Marcos (Filipine, 1986) u rrëzua pas protestave të njohura si Revolucioni i Fuqisë së Popullit. Akuzat për korrupsion dhe përvetësim të pasurisë publike luajtën rol të rëndësishëm. Ai u largua në mërgim.
Varfërimi i popullsisë dhe kufizimi i të drejtave
Shumica e regjimeve autoritare që janë rrëzuar nga protesta masive kanë pasur kombinimin e faktorëve te tille si
krizë ekonomike ose rënie të standardit të jetesës, korrupsion të perceptuar ose real, mungesë të lirive politike, censurë dhe represion ndaj opozitës.
Kjo shihet te rastet e Ceaușescut, Ben Aliut, Mubarakut dhe shumë udhëheqësve të rrëzuar gjatë të ashtuquajturës Pranvera Arabe.
Shitja e pasurive ose trojeve
Historikisht, udhëheqësit rrallë rrëzohen vetëm sepse “kanë shitur troje”. Më shpesh, akuza të tilla bëhen pjesë e një pakënaqësie më të gjerë kombëtare. Në disa vende, qeveritë janë akuzuar për privatizime të dëmshme, koncesione të padrejta ose marrëveshje territoriale të diskutueshme, por rrëzimi zakonisht ka ardhur nga kombinimi i shumë faktorëve politikë, ekonomikë dhe socialë.
Përdorimi i dhunës ndaj protestuesve
Historia tregon se përdorimi i forcës ndaj protestave mund të ketë rezultate të ndryshme:
- Në disa raste, si në Rumani më 1989, dhuna përshpejtoi rënien e regjimit.
- Në raste të tjera, si në Libi dhe Siri, represioni kontribuoi në përshkallëzimin e konfliktit në luftë civile.
- Disa regjime kanë mbijetuar për vite të tëra pavarësisht protestave, falë kontrollit të aparatit të sigurisë dhe mungesës së përçarjeve në elitë.
Një vëzhgim i përgjithshëm
Shkencëtarët politikë vërejnë se regjimet autoritare bëhen veçanërisht të cenueshme kur bashkohen tre elemente:
- pakënaqësia e gjerë popullore;
- krizë ekonomike ose korrupsion i perceptuar;
- humbja e mbështetjes nga ushtria, policia ose elitat që mbajnë pushtetin.
Kur ndodh vetëm njëri prej këtyre faktorëve, regjimi shpesh mbijeton; kur ndodhin të tre bashkë, probabiliteti i rrëzimit rritet ndjeshëm.
Por le te bejme edhe një krahasim më të detajuar mes rasteve të Europës Lindore (1989), vendeve arabe (2011) dhe Ballkanit për të parë ngjashmëritë dhe dallimet në mënyrën se si u rrëzuan regjimet autoritare.
Nëse krahasojmë rrëzimin e regjimeve autoritare në Europën Lindore, botën arabe dhe Ballkan, shohim se megjithëse rrethanat ndryshonin, disa modele përsëriten.
Europa Lindore (1989–1991)
Ngjarjet kryesore lidhen me rënien e regjimeve komuniste në vende si Poloni, Hungari, Gjermanine Lindore Çekosllovakia dhe Romania.
Nder shkaqet qe çuan ne renien e ketyre regjimeve mund te permendim: Ekonomi të dobëta dhe mungesa të mallrave bazë, kufizim i lirive politike dhe i lirisë së shprehjes, humbja e besimit te ideologjia komuniste dhe ndryshimi i politikës së Mikhail Gorbaçov, i cili nuk ndërhyri ushtarakisht si më parë.
Shumica e tranzicioneve ishin relativisht paqësore. Përjashtim i madh ishte Rumania, ku regjimi i Nicolae Çausheskut urdheroi shtypjen e protestave dhe pati viktima. Kjo e përshpejtoi fundin e regjimit.
Po cili ishte Fati I udheheqesve autokrate e diktatore?
- Disa u tërhoqën pa rezistencë.
- Disa u gjykuan.
- Ceaușescu u ekzekutua pas rrëzimit.
Një mësim i rëndësishëm nga Europa Lindore është se kur aparati shtetëror dhe ushtria humbën besimin te regjimi, pushteti u shemb shumë shpejt.
Rasti më i njohur është ai i Slobodan Millosheviçi në Serbi.
Shkaqet kryesore te renies se Millocheviçit ishin: Luftërat e viteve 1990, Sanksionet ndërkombëtare, Varfërimi i popullsise, Akuzat për manipulime zgjedhore etj.
Por pati edhe represion ndaj opozitës dhe mediave, si pasoje protestat masive të vitit 2000 arritën të mobilizonin një pjesë të madhe të shoqërisë.
Millosheviç humbi pushtetin pas protestave dhe presionit politik. Më vonë u ekstradua në International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia për gjykim.
Në Ballkan, shpesh kombinimi i krizës ekonomike me izolimin ndërkombëtar ka luajtur rol të madh në dobësimin e regjimeve.
Nders pranvera arabe, 2010-2012, beri qe vende si Tunizia, Egjypti, Libia, Jemeni dhe Siria, pesuan tronditje te medha per shkak te papunesise se lartë, veçanërisht te të rinjtë, korrupsionit, pabarazise ekonomike, mungeses se lirive politike dhe faktit qe pushteti ishte përqendruar në një elitë të vogël.
Por cfar solli dhuna?
- Në Tunizi, represioni nuk mjaftoi për të ndalur protestat.
- Në Egjipt, ushtria përfundimisht nuk e mbështeti më Mubarakun.
- Në Libi dhe Siri, përdorimi i forcës kontribuoi në konflikte të armatosura.
- Perfundimisht, Zine El Abidine Ben Ali u largua në mërgim, Hosni Mubarak dha dorëheqjen dhe u përball me procese gjyqësore, Muammar Gaddafi u vra gjatë konfliktit, Ali Abdullah Saleh humbi pushtetin dhe më vonë u vra gjatë luftës civile.
Çfarë ka treguar përdorimi i dhunes?
Historia tregon se dhuna ndaj protestuesve nuk garanton mbijetesën e regjimit.
Në shumë raste dhuna i frikëson protestuesit përkohësisht, por viktimat mund të rrisin zemërimin publik dhe nese ushtria ose policia refuzojnë të zbatojnë urdhrat, regjimi dobësohet dhe bie shpejt.
Shumë studiues argumentojnë se pika vendimtare nuk është numri i protestuesve, por momenti kur strukturat shtetërore fillojnë të ndahen dhe një pjesë e tyre nuk mbështet më udhëheqësin. Megjithate jo të gjitha protestat çojnë në demokraci të qëndrueshme. Per shembull ne disa vende të Europës Lindore, tranzicioni prodhoi institucione demokratike relativisht të qëndrueshme, kurse ne disa vende arabe, rrëzimi i udhëheqësit nuk zgjidhi problemet strukturore dhe u pasua nga paqëndrueshmëri ose konflikte dhe ne disa raste, një regjim autoritar u zëvendësua nga një tjetër.
Prandaj, historia tregon se rrëzimi i një udhëheqësi është vetëm hapi i parë; ndërtimi i institucioneve funksionale, shtetit ligjor dhe ekonomisë së qëndrueshme është zakonisht sfida më e vështirë pas protestave, pasi ndryshimi politik nuk përfundon me largimin e një udhëheqësi; sfida e vërtetë fillon më pas. Duke u bazuar në këtë premisë, disa sfida dhe rekomandime që mund të merren në konsideratë janë:
- Ndërtimi i institucioneve të forta dhe jo të varura nga individët
Shpesh pushteti personal zëvendësohet nga një grup tjetër individësh pa ndryshuar mënyrën e funksionimit të sistemit. Per kete duhet te forcohet funksionimi ndarjes së pushteteve, rritja e pavarësisë së gjyqësorit, vendosja e mekanizmave të kontrollit dhe balancës që mbijetojnë përtej cikleve politike.
- Kthimi i besimit të qytetarëve
Pas periudhave të krizës, qytetarët shpesh mbeten skeptikë ndaj institucioneve. Per kete rekomandohet
transparence në vendimmarrje, publikim i rregullt i rezultateve dhe shpenzimeve publike dhe perfshirje më te madhe te qytetarëve në konsultimet publike.
- Lufta kundër korrupsionit
Ndryshimi i figurave politike nuk garanton zhdukjen e praktikave korruptive dhe per te shmangur ato duhet dixhitalizim i shërbimeve publike, deklarim të verifikueshem të pasurisë së zyrtarëve dhe institucione të pavarura monitoruese me kompetenca reale.
- Stabiliteti ekonomik
Protestat dhe tranzicionet politike shpesh krijojnë pasiguri për investitorët dhe bizneset por pasiguria venitet para një strategjie ekonomike afatgjatë., mbeshtetjes për sipërmarrjen dhe investimet produktive duke vene ne fokus arsimin profesional dhe inovacionin.
- Menaxhimi i pritshmërive publike
Qytetarët presin ndryshime të shpejta, ndërsa reformat kërkojnë kohë qe lidhet
me komunikimin e qartë mbi objektivat dhe afatet, prioritizimin e reformave me ndikim të menjëhershëm në jetën e përditshme duke e pare ne vazhdimesi progresin qe arrihet.
- Pajtimi social dhe politik
Shoqëritë e polarizuara mund të mbeten të bllokuara edhe pas ndryshimit të pushtetit nese nuk ka dialog ndërmjet grupeve të ndryshme politike dhe shoqërore, nese nuk ndermerren refirma që synojnë konsensus të gjerë dhe nxitje te kulturës së debatit dhe kompromisit.
- Zhvillimi i një kulture demokratike
Demokracia nuk mbështetet vetëm te zgjedhjet, por edhe te normat dhe sjelljet institucionale qe presupozon edukim qytetar në shkolla, mbeshtetje për median e pavarur dhe shoqërinë civile por pa synuar perdorimin e tyre nga pushteti, si dhe promovim te llogaridhënies në të gjitha nivelet e qeverisjes.
Si përfundim historia tregon se rrëzimi i një udhëheqësi është vetëm fillimi i ndryshimit. Sfida vendimtare është ndërtimi i institucioneve të qëndrueshme, garantimi i shtetit ligjor, rikthimi i besimit publik dhe krijimi i një ekonomie që gjeneron mundësi afatgjata për qytetarët. Vetëm atëherë energjia e protestave mund të shndërrohet në progres të vendit e shoqerise.
Shume shembuj historikë tregojnë se suksesi i një lëvizjeje nuk matet vetëm nga aftësia për të sjellë ndryshim politik, por nga aftësia për ta kthyer atë ndryshim në institucione funksionale, zhvillim ekonomik dhe stabilitet afatgjatë. Shpesh sfida më e madhe nuk është fitimi i momentit të ndryshimit, por menaxhimi i periudhës që vjen më pas.
