Ka artistë që i përkasin kohës së tyre dhe të tjerë që, duke u rrënjosur thellë në të, arrijnë ta kapërcejnë atë. Usta Laver Bariu i përket kësaj kategorie të dytë. Emri i tij nuk lidhet vetëm me mjeshtërinë e jashtëzakonshme të një instrumentisti, me tingullin e gërnetës apo me historinë e sazeve të Përmetit. Ai përfaqëson një mënyrë të të menduarit, të ndierit dhe të komunikuarit përmes muzikës. Pikërisht këtë përmasë kërkon të ndriçojë Akad. Vasil S. Tole në librin e tij “Laver Bariu – Ustai i fundit”. Vepra nuk është vetëm një biografi kushtuar një prej figurave më përfaqësuese të muzikës tradicionale shqiptare. Ajo është një studim mbi mjedisin kulturor që e formoi Usta Laverin, mbi traditën që ai trashëgoi dhe mbi gjurmën që la në kujtesën muzikore shqiptare. Që në titull, libri ngre një pyetje thelbësore: përse “ustai i fundit”? A nënkupton kjo se me largimin e Laver Bariut përfundon edhe një traditë? Apo se bashkë me të mbyllet një epokë, duke na lënë përballë përgjegjësisë për ta njohur, ruajtur dhe përcjellë më tej trashëgiminë e saj?
Përgjigjja shpaloset gradualisht nëpër gjashtë kapitujt e librit, ku jeta e artistit ndërthuret me historinë e Përmetit, zhvillimin e sazeve, natyrën e kabasë, këngën qytetare dhe dëshmitë e njerëzve që e njohën nga afër.
Ustai dhe qyteti
Kapitulli i parë, kushtuar jetës dhe veprimtarisë së Usta Laver Bariut, vendos në qendër njeriun përpara se të na paraqesë figurën e mjeshtrit. Kjo zgjedhje është domethënëse, sepse arti i tij nuk mund të kuptohet i shkëputur nga rruga jetësore, mjedisi dhe përvoja njerëzore që e formuan.
Laver Bariu nuk shfaqet thjesht si interpretues virtuoz. Ai paraqitet si bartës i një kulture të përvetësuar në mënyrë organike, përmes dëgjimit, përvojës, bashkëjetesës dhe komunikimit me ustallarët e tjerë. Në këtë botë, muzika nuk mësohej vetëm si teknikë. Ajo transmetohej si mënyrë sjelljeje, si disiplinë e brendshme dhe si përgjegjësi ndaj bashkësisë. Përmeti zë një vend të veçantë në këtë histori. Në kapitullin e dytë, të titulluar “Përmeti, qendra historike e muzikës me saze”, qyteti nuk trajtohet vetëm si vendlindja ose hapësira ku veproi Laver Bariu. Ai shfaqet si një mjedis i tërë kulturor, ku muzika është pjesë e jetës qytetare, e riteve familjare, e festës, e dasmës dhe e kujtesës së përbashkët. Historia e sazeve të Përmetit, së bashku me traditat e lidhura me Usta Mehdi Përmetin, Riza Mekon ose Riza Bylbylin, Jonuzin e Lamçes, familjen Lela dhe Josif Shukallarin, krijon sfondin historik brenda të cilit duhet kuptuar shfaqja e Laver Bariut. Ai nuk vjen nga një zbrazëti. Përpara tij ekzistonte një varg mjeshtërish, formacionesh dhe praktikash muzikore. Madhështia e tij qëndron edhe në faktin se këtë trashëgimi nuk e përsëriti mekanikisht, por e përvetësoi, e pasuroi dhe i dha një shprehje thellësisht personale.
Në këtë kuptim, marrëdhënia ndërmjet Laver Bariut dhe Përmetit është e dyanshme. Qyteti i dha artistit gjuhën e tij muzikore, ndërsa artisti e bëri këtë gjuhë të dëgjohej shumë përtej kufijve të qytetit.
Gërneta si zë i polifonisë
Një nga pjesët më domethënëse të librit është kapitulli i tretë, ku Usta Laveri cilësohet si “marrësi” me gërnetë i polifonisë me saze. Vetë ky përcaktim hap një hapësirë të gjerë interpretimi. Në këngën polifonike, marrësi është zëri që nis, udhëheq dhe shpërfaq mendimin melodik. Duke e parë gërnetën e Usta Laverit si një “marrës”, autori e vendos interpretimin instrumental në lidhje të drejtpërdrejtë me logjikën vokale të muzikës tradicionale shqiptare. Instrumenti nuk e zëvendëson thjesht zërin njerëzor. Ai merr frymë, rrëfen, vajton dhe dialogon si ai. Kjo marrëdhënie ndërmjet zërit dhe instrumentit është një nga çelësat për të kuptuar stilin e Laver Bariut. Tingulli i tij nuk mbështetet vetëm në virtuozitetin teknik. Ai buron nga njohja e thellë e frazës, e frymëmarrjes muzikore dhe e mënyrës se si melodia bart kujtesë dhe emocion.
Libri ndalet edhe te veglat muzikore të sazeve dhe tek ajo që emërtohet “akustemologjia” e muzikës së Laver Bariut. Në këtë këndvështrim, tingulli bëhet një formë njohjeje. Përmes tij mund të kuptohen marrëdhëniet ndërmjet individit dhe bashkësisë, ndërmjet traditës dhe krijimtarisë, si dhe ndërmjet së shkuarës dhe së tashmes. Kështu, Usta Laveri shfaqet jo vetëm si interpretues i një repertori, por si simbol i identitetit kulturor të muzikës me saze.
Kabaja, balada pa fjalë
Në qendër të veprës së Usta Laver Bariut qëndron kabaja. Asaj i kushtohet një kapitull i posaçëm, ku trajtohen kabatë e mjeshtrit, marrëdhënia e tyre me improvizimin dhe përcaktimi kuptimplotë i kabasë si “baladë pa fjalë”. Ky përkufizim na çon drejt thelbit të saj. Kabaja nuk ka nevojë për tekst që të rrëfejë. Ajo ndërton një narrativë përmes tingullit, heshtjes, frymëmarrjes dhe tensionit emocional. Brenda saj ka dhimbje dhe përmbajtje, vetmi dhe komunikim, kujtesë personale dhe përvojë kolektive. Në interpretimin e Laver Bariut, kabaja nuk ishte një formë e ngrirë. Ajo lindte në çast, por mbështetej mbi një kujtesë të gjatë muzikore. Pikërisht këtu qëndron thelbi i improvizimit tradicional: liria nuk është shkëputje nga tradita, por aftësia për të krijuar brenda saj pa e cenuar identitetin. Ustai nuk interpretonte njëlloj çdo herë. Ai e ndërtonte frazën në marrëdhënie me momentin, mjedisin, bashkëinterpretuesit dhe dëgjuesit. Megjithatë, edhe kur improvizonte, muzika e tij mbetej e dallueshme dhe e rrënjosur në gjuhën e sazeve përmetare. Kabaja e Usta Laverit mund të kuptohet si një lloj autobiografie pa fjalë. Në të dëgjohet jo vetëm mjeshtëria e instrumentistit, por edhe përvoja e njeriut, marrëdhënia me vendlindjen dhe ndjeshmëria e një kulture që ka ditur ta shprehë dhimbjen pa retorikë.
Kënga si kujtesë e jetës qytetare
Kapitulli i pestë autori përmbledh këngë popullore qytetare të sazeve të Përmetit. Tituj si “Moj kunadhja leshverdh-o”, “Seç na ra dëbora”, “Dolli Lacja nga stani”, “Kënga e Tanës”, “Trëndafili fletë-fletë”, “Mora rrugën për Janinë”, “Te rrapi në Mashkullorë” dhe “A kanë ujë ato burime” dëshmojnë gjerësinë e botës që kjo muzikë përfshin. Këto këngë nuk janë vetëm një inventar melodish. Në to ruhen emra, vende, ndarje, dashuri, dasma, udhëtime dhe përjetime që kanë formuar jetën shpirtërore të bashkësisë. Përmes tyre, libri na kujton se repertori tradicional është një arkiv i ndjeshmërisë njerëzore, i kujtesës kolektive. Kur kënga interpretohet nga sazet, fjala dhe instrumenti hyjnë në një marrëdhënie të veçantë. Instrumentet nuk shërbejnë vetëm si shoqërim. Ato komentojnë, zgjerojnë dhe nganjëherë thonë atë që fjala nuk arrin ta shprehë. Në këtë dialog, klarineta e Laver Bariut fiton një rol të pazëvendësueshëm. Përmes regjistrimit, analizimit dhe vendosjes së këtyre këngëve në kontekst, Akad.Vasil S. Tole nuk dokumenton vetëm një repertor, por rindërton një hartë të kujtesës muzikore të Përmetit.
Nga historia e artistit te kujtesa e njerëzve
Kapitulli i gjashtë, “Polifoni episodesh të jetuara e të treguara me Usta Laverin”, e zgjeron portretin e mjeshtrit përmes kujtimeve, episodeve, dëshmive dhe vlerësimeve të njerëzve që patën mundësi ta njihnin. Termi “polifoni” është këtu veçanërisht i goditur. Figura e Laver Bariut nuk ndërtohet nga një zë i vetëm. Ajo shfaqet përmes shumë zërave, këndvështrimeve dhe episodeve, të cilat plotësojnë njëra-tjetrën dhe krijojnë një portret njerëzor më të pasur.
Në këtë pjesë të librit gjejmë ustain në marrëdhënie me familjen, kolegët, artistët, shkrimtarët, studiuesit, institucionet dhe publikun. Ai shfaqet herë me humorin dhe thjeshtësinë e vet, herë me autoritetin e padiskutueshëm të mjeshtrit, herë si pjesë e ngjarjeve të rëndësishme artistike dhe herë në intimitetin e kujtimeve personale. Krahas dëshmive njerëzore, libri trajton edhe çështje që lidhen me terminologjinë muzikore të ustait, transkriptimet e kabave dhe vetë kuptimin e fjalës “usta”. Pyetja “Profesor apo usta?” nuk është vetëm një dallim terminologjik. Ajo prek dy mënyra të ndryshme të fitimit dhe të transmetimit të dijes. Titulli “usta” nuk merret nëpërmjet një diplome. Ai fitohet përmes veprës, njohjes nga bashkësia dhe aftësisë për t’ua transmetuar të tjerëve atë që nuk shkruhet gjithmonë në partiturë. Në këtë kuptim, Laver Bariu ishte bartës i një dijeje të mishëruar në interpretim, në dëgjim dhe në marrëdhënien e drejtpërdrejtë ndërmjet mjeshtrit dhe brezit pasues.
Një libër kundër harresës
Merita e veçantë e librit të Prof. Vasil Toles qëndron në ndërthurjen e disa planeve: biografisë, historisë së muzikës, analizës, dokumentit, dëshmisë dhe kujtesës personale. Kjo e bën veprën të vlefshme jo vetëm për studiuesit dhe muzikantët, por edhe për lexuesin që kërkon të kuptojë një pjesë thelbësore të kulturës shqiptare. Vepra është botimi i dytë dhe shterues mbi figurën e Usta Laver Bariut nga autori. Ajo përmbledh një dokumentim të plotë veprës së Laver Bariut. Lexuesit do të gjejnë në brendësi foto, dokumenta, partitura si dhe QR kode të cilat nëse skanohen, ndërlidhen me audio regjistrime origjinale të kohës. Libri është, në thelb, një përpjekje kundër harresës. Por nuk bëhet fjalë për ta ruajtur Laver Bariun si një figurë muzeale. Përkundrazi, synimi është që muzika e tij të vazhdojë të dëgjohet, të studiohet, të interpretohet dhe të hyjë në dialog me brezat e rinj. Kjo ide shprehet qartë edhe në epilog: “Muzika e Usta Laver Bariut nuk njeh fund apo mbyllje.” Ajo vazhdon të jetojë përtej biografisë dhe kohës historike, si një prani aktive në kujtesën kulturore të Përmetit dhe të mbarë hapësirës së muzikës me saze. Rruga e Usta Laverit nuk është thjesht historia e një këngëtari dhe instrumentisti virtuoz. Ajo është rrëfimi i një modeli kulturor që krijoi dhe transmetoi vlera shpirtërore. Për këtë arsye, trashëgimia e tij nuk duhet parë vetëm si një grup regjistrimesh të çmuara, por si dëshmi e një mënyre të të menduarit dhe të komunikuarit përmes muzikës. Titulli “Ustai i fundit” merr kështu kuptimin e tij më të thellë. Ai nuk shpall fundin e muzikës me saze. Shënon mbylljen e një epoke dhe fillimin e përgjegjësisë sonë: ta njohim këtë trashëgimi, ta kuptojmë përtej sipërfaqes dhe ta përcjellim më tej. Sepse tradita nuk jeton vetëm kur ruhet. Ajo jeton kur dëgjohet me vëmendje, kur studiohet me seriozitet dhe kur interpretohet me vetëdijen se çdo tingull mbart kujtesën e atyre që e kanë krijuar. Libri i Akad.Vasil S. Toles është një ftesë për këtë lloj dëgjimi. Një ftesë për t’u kthyer te Usta Laver Bariu jo vetëm si te një mjeshtër i madh i së shkuarës, por si te një prani që vazhdon të na flasë. Dhe përmes tij, të dëgjojmë ende zërin e Përmetit, frymën e kabasë dhe tingullin e gjallë të sazeve shqiptare.
