Im atë, Pandi Spirro Cici, gjithmonë fliste me një zjarr të veçantë dhe një zë drithërues kur kujtonte vitet e tij të rinisë, të kaluara mes dy botëve, që ngjajnë aq larg në hartë, por aq afër në zemrën e tij: Korça dhe Franca. Kjo dashuri e tij për Francën, për universitetin e Lionit dhe kujtimet që mblodhi gjatë viteve të tij studentore, kishin mbetur si një thesar i pavdekshëm, që ai e ruante dhe e përmendte në çdo rrëfim të tij. Ai thoshte gjithmonë se Korça dhe Franca ishin dy anë të zemrës së tij ; njëra që rrihte në bukuritë e Shqipërisë, e tjetra në thellësitë e kulturës dhe mendimit te ndritshëm të Francës. Ishte si një damar i padukshëm që e lidhte jetën e tij mes këtyre dy botëve, mes tokës ku kishte lindur dhe tokës ku kishte mësuar të ëndërronte ndryshe.
Ai e kishte nisur rrugëtimin e tij intelektual në Liceun Francez të Korçës, një institucion që e kishte transformuar jo vetëm atë, por gjithë qytetin, duke i sjellë një frymë të re, moderne, të ngjashme me botën që gjendej përtej detit, dhe larg Ballkanit të trazuar. Aty, për herë të parë, kishte mësuar gjuhën e Volterit dhe kishte lexuar Flaubertin e Hugo-n, duke krijuar kështu një dashuri e pasion për Francën që vetëm sa kishte nisur.
Pas përfundimit të Liceut, im atë u nis për studime në Universitetin e Lionit, në vitin 1936. Lion, një qytet që, siç më thoshte gjithnjë, i dukej si një “botë e madhe”, plot me drita, zhurmë dhe jetë. Ishin vitet kur Evropa po përjetonte një kohë të trazuar, një kohë që pështillej me pasiguri dhe tensione të brendshme, ku çdo lëvizje politike ndihej sikur ishte prelud i një stuhie të madhe, që do të përplaste kontinentin.
Në kujtimet e tij, shpesh e përmendte një ndjenjë mirënjohjeje të thellë për varrezat franceze në Korçë, një vend i heshtur, i mbushur me paqe të amshuar, ku preheshin eshtrat e 640 ushtarëve francezë të rënë në luftën për atdheun e tyre. Për të, ato varreza nuk ishin thjesht një vend ku pushonin trupat e të rënëve. Ishin një testament i lidhjes mes Korçës dhe Francës, një lidhje e çimentuar jo nga politika apo marrëveshje, por nga vetë gjaku dhe sakrifica, nga dhembja e fitores dhe e humbjes. Çdo herë që kalonte pranë tyre, ai ndjente një respekt të pashpjegueshëm për ata njerëz që kishin lënë jetën e tyre në një tokë të huaj dhe që kishin gjetur strehë në vendin e tij të lindjes. Ai i quante varrezat “një copëz e Francës në zemrën e Shqipërisë”.
Kur ishte student në Universitetin e Lionit, ndonjëherë ndalej dhe mendonte për këtë vend të veçantë, ku preheshin të rënët, ndërsa mijëra kilometra larg, ai studionte për të ndërtuar jetën e tij. Ishte një ndjenjë që e bënte të ndihej krenar dhe i përulur njëkohësisht – krenar për mikpritjen dhe respektin që Korça kishte treguar ndaj këtyre ushtarëve, dhe i përulur për sakrificën e tyre që tejkalonte çdo kufi kombëtar.
Im atë, Pandi, me tregoi herën e parë për profesor Arthur Kleinclausz, një figurë e respektuar dhe me ndikim të madh në universitet. Ishte dekan i Fakultetit të Letrave dhe i pashlyer në mendjet e studentëve për mënyrën si fliste për historinë e Evropës, një histori që ai e përjetonte si të ishte vetë protagonist. Ai përshkruante gjallërisht Mesjetën, perandoritë e ngritura dhe të rrënuara, si dhe dhimbjen që luftërat kishin lënë pas. “Historia është kujtesa e popujve,” thoshte Kleinclausz, “dhe pa kujtesë, kombet humbasin drejtimin.”
Por, ajo ditë e 11 nëntorit të vitit 1938 ishte e veçantë për tim atë. Ishte 20-vjetori i Armëpushimit të Luftës së Parë Botërore, një datë që në Francë shënohej me solemnitet dhe dhimbje të thellë për viktimat që ajo luftë kishte lënë pas. Atë mëngjes, Kleinclausz kishte hyrë në auditor me një hije të thellë në fytyrë, që nxirrte në pah barrën e një ngjarjeje të rëndë.
“Studentë të dashur,”- kishte nisur ai, me zërin e tij të thellë që përplasej në muret e auditorit, “sot kujtojmë fundin e një lufte që nuk e mbylli kurrë plagën e saj.” Ai përshkroi me një pathos të pazakontë pasojat shkatërruese të luftës: qytetet e rrënuara, ekonomitë e përgjakura, shpirtrat e humbur në betejat e një atdheu që s’i kishin njohur kurrë më parë. Sytë e studentëve shuheshin e ndiznin me fjalët e tij, ndërsa një ndjenjë e rëndë ndriçonte hapësirën midis tyre, si një mjegull e zymtë që lundronte në qiellin e Evropës.
Pastaj, profesori e përmendi Marrëveshjen e Mynihut, e sapo-nënshkruar në shtatorin e po atij viti, e cila synonte të parandalonte një tjetër luftë, por që sipas tij, ishte thjesht një prelud i tragjedisë që po vinte. Ai foli për rrezikun e lëvizjeve naziste, për dhunën që po merrte formë në Gjermani dhe për indiferencën e liderëve botërorë ndaj një të ardhmeje të kërcënuar nga diktaturat. “Si mund të ketë paqe, kur padrejtësia përhapet si zjarri në pyje?” pyeste ai, duke e bërë auditorin të ndihej një hap larg kaosit.
Kur profesori kërkoi një minutë heshtje në nderim të të rënëve, zëri i tij imponoi një qetësi solemne dhe një ndjesi të thellë respekti ne gjithe auditorin e mbushur plot me studente. E më pas, në një çast që im atë nuk do ta harronte kurrë, Kleinclausz foli për një varrezë të ushtarëve francezë, e vendosur larg, në një vend të vogël, në qytetin e Korçës, atje ku gjenden eshtrat e 640 ushtarëve të Ushtrisë Franceze që ranë për atdheun e tyre.
“Mes nesh ndodhet një student nga ky vend,” u pat thënë profesori, duke kërkuar nga im atë që të ngrihej në këmbë. Ai e kishte përmendur me respekt Shqiperinë dhe Korçën, dhe gjithë sytë e studentëve ishin drejtuar nga studenti Pandi Cici, nga djaloshi që vinte nga një vend i vogël, por me një zemër të madhe. Ai përjetoi një nderim të papërshkrueshëm për vendin e tij dhe për ata ushtarë që preheshin pa kthim në dheun shqiptar, të respektuar e të nderuar si bij të një kombi të madh.
Kjo ishte një nga ato momente që ngelen të pashlyera, jo vetëm në mendje, por edhe në zemër. Pasi profesori kishte përfunduar fjalët e tij, im atë u ul, duke e ndjerë se ajo ditë kishte vulosur një lidhje të thellë midis tij, Francës dhe qytetit të tij të lindjes.
Studenti shqiptar Pandi Cici nuk do ta harronte kurrë atë ditë të ftohtë të nëntorit të vitit 1938, në Universitetin e Lionit, dhe profesorin e tij, Arthur Kleinclausz, që i kujtoi sërish këtë lidhje dhe respektin që tregoi ndaj Korçës dhe varrezave franceze në vendit e tij te vogël por të veçantë. Kur im atë u ngrit në këmbë, duke ndjerë sytë e të gjithë studentëve mbi vete, i dukej se zemra e tij rrihte dyfish – një rrahje për Francën dhe një për Korçën. Ishte një moment ku të dyja botët u bashkuan në shpirtin e tij, si dy lumenj, që përqafohen pas një udhëtimi të gjatë. Ishte një moment që ia mbushi zemrën me një ndjenjë të papërshkrueshme mirënjohjeje dhe krenarie, një ndjenjë që e mbajti me vete për gjithë jetën.
Ai me kujtonte shpesh se asnjëherë nuk e kishte ndier më fort lidhjen e tij me vendlindjen sesa në atë çast, kur qëndronte në këmbë në atë auditor të huaj, ndërsa profesori përmendte Korçën dhe Shqipërinë me të njëjtën dashuri e respekt si për Francën. Për të, kjo ishte dëshmia më e madhe se vendi i tij, megjithëse i vogël dhe i panjohur për shumë kënd, kishte dhënë diçka të madhe, diçka që kalonte çdo përkufizim.
Im atë vazhdoi gjithmonë të fliste me mall për Francën, për profesor Kleinclausz dhe për ato kujtime që mbartnin një dashuri të thellë për kulturën dhe historinë e dy vendeve të lidhura përmes fatesh dhe sakrificash të përbashkëta. Varrezat e ushtarëve francezë në Korçë ishin për të një simbol jo vetëm i respektit dhe nderimit, por edhe i një lidhjeje shpirtërore që sfidonte kufijtë dhe kohën. Ai e kishte kthyer atë kujtim në një krenari të brendshme, një ndjenjë që e mbante të gjallë dashurinë për vendin e tij dhe respektin për një komb, që kishte lënë gjurmë të thella në jetën e tij. Im atë kishte mësuar një leksion të rëndësishëm: se dashuria për vendin tënd nuk matet me kufij gjeografikë, por me respektin që u jep atyre që kanë sakrifikuar për të drejtat e njeriut, për lirinë dhe për idealet e një bote më të mirë. Për të, Korça dhe Franca nuk ishin thjesht vende; ishin dy botë që ndanin një histori të përbashkët, të skalitur në kujtesën e tij dhe në varrezat e heshtura të qytetit të tij të dashur. Ky ishte Pandi Spirro Cici, studenti korçar i Lionit, të datës 11 nëntor 1938.
