Intervistë me kritikun e artit Baxhul Merkaj:
Arti shqiptar po mbijeton mes mungesës së vizionit dhe nostalgjisë për vlerat e humbura
Albert Z. ZHOLI
Për të kuptuar më mirë sfidat, krizën dhe rrugën që po ndjek arti shqiptar sot, zhvilluam këtë intervistë me kritikun e njohur të artit Baxhul Merkaj. Në këtë bisedë ai ndalet te problemet e teatrit dhe filmit shqiptar, mungesa e mbështetjes institucionale për kulturën, banalizimi i humorit modern, si dhe kujton me respekt figurat e mëdha të skenës dhe ekranit shqiptar që lanë gjurmë të pashlyeshme në historinë e artit kombëtar.
Pyetje:Z. Baxhul, cilat janë problemet kryesore të teatrit shqiptar sot?
Baxhul Merkaj:
Teatri shqiptar sot përballet me disa plagë të mëdha, që kanë ardhur duke u thelluar nga viti në vit. Problemi kryesor është mungesa e vizionit afatgjatë për artin dhe kulturën. Teatri nuk mund të mbijetojë vetëm me pasionin e aktorëve apo regjisorëve. Ai ka nevojë për mbështetje financiare, për dramaturgji cilësore, për institucione serioze dhe për respekt ndaj artistit. Një tjetër problem është mungesa e dramës shqiptare bashkëkohore. Sot kemi shumë pak autorë që shkruajnë për realitetin shqiptar me forcë artistike. Teatrot shpesh janë kthyer në ambiente eksperimentesh pa identitet kombëtar. Në shumë raste mungon disiplina artistike dhe kërkimi serioz estetik. Shfaqjet bëhen për konsum të shpejtë dhe jo për të mbetur në kujtesën e publikut.Gjithashtu, kemi largimin e artistëve të talentuar jashtë vendit dhe mungesën e një sistemi të mirëfilltë edukimi artistik për brezat e rinj.
Pyetje:Pse filmat e periudhës së komunizmit shihen ende me kaq shumë kërshëri?
Sepse, pavarësisht propagandës ideologjike që ato filma mbartnin, kishin profesionalizëm të lartë artistik. Aty gjeje aktorë të mëdhenj, regjisorë me kulturë kinematografike, skenarë të ndërtuar me kujdes dhe dialog të punuar artistikisht.Publiku shqiptar vazhdon t’i shohë me nostalgji jo për sistemin politik, por për cilësinë artistike. Në ato filma kishte emocion, karaktere të forta, gjuhë të pastër shqipe dhe një etikë profesionale që sot mungon shpesh. Kur shikon Kadri Roshi, Margarita Xhepa, Sandër Prosi apo Roland Trebicka, ti nuk sheh thjesht role, por sheh shkollë aktrimi, kulturë dhe shpirt artistik.
Pyetje: Pse në teatrot shqiptare vihen më shumë pjesë të huaja?
Sepse është më e lehtë të importosh sesa të krijosh. Teatrot shqiptare shpesh zgjedhin autorë të huaj pasi konsiderohen më “të sigurt” për publikun dhe për financimet. Por kjo ka sjellë zbehjen e identitetit tonë dramaturgjik.Ne kemi histori, drama njerëzore, ngjarje kombëtare dhe figura të mëdha që mund të kthehen në kryevepra teatrore, por mungon investimi tek autori shqiptar. Pa dramaturgji kombëtare, teatri humbet shpirtin e vet.Një komb që nuk ngjit në skenë historitë e veta, rrezikon të humbasë kujtesën kulturore.
Pyetje: Pse qeveritë shqiptare postkomuniste nuk janë treguar të interesuara për artin shqiptar, filmin dhe edukimin artistik të fëmijëve?
Sepse arti nuk është parë si prioritet kombëtar. Politika shqiptare pas viteve ’90 e trajtoi kulturën më shumë si luks sesa si domosdoshmëri shpirtërore dhe edukative. Sot mungojnë shkollat artistike cilësore, mungojnë kurset serioze për muzikë, aktrim dhe pikturë për fëmijët. Një shoqëri që nuk edukon estetikisht brezat e rinj, prodhon qytetarë më të varfër shpirtërisht.Në vendet e zhvilluara, arti fillon që në fëmijëri. Fëmija mëson muzikë, teatër, vallëzim, pikturë. Tek ne shpesh arti shihet si diçka pa të ardhme ekonomike, ndaj edhe talentet po humbin ose po largohen.Kinemaja shqiptare sot mbijeton me shumë vështirësi. Mungojnë studiot, mungon industria e filmit dhe mbi të gjitha mungon politika kulturore afatgjatë.
Pyetje: Në komeditë shqiptare sot vihet re shumë banalitet dhe zhargon. Pse ndodh kjo?
Sepse është zgjedhur rruga më e lehtë për të shkaktuar të qeshura. Komedia e vërtetë kërkon inteligjencë, finesë dhe kulturë gjuhësore. Sot shpesh ngatërrohet humori me banalitetin. Publiku nuk qesh vetëm me fjalë vulgare. Përkundrazi, humori elitë mbetet më jetëgjati. Kujtoni komeditë e dikurshme: kishte ironi, situata, karaktere, sarkazëm sociale, por jo vulgaritet të tepruar. Sot shumë autorë kërkojnë sukses të menjëhershëm dhe përdorin zhargonin si armë të shpejtë për publikun. Kjo e dëmton estetikën e teatrit dhe edukimin kulturor të shoqërisë.
Pyetje: Ju keni njohur shumë aktorë të brezit të artë shqiptar. Si do t’i cilësonit ata dhe çfarë përfaqëson ikja në përjetësi e figurave si Margarita Xhepa, Sandër Prosi, Roland Trebicka, Kadri Roshi apo regjisorëve si Dhimitër Anagnosti?
Ata ishin akademia e gjallë e artit shqiptar. Ishin artistë që jetonin me rolin, me librin dhe me disiplinën profesionale. Nuk e shihnin artin si famë të shpejtë, por si mision.Ikja e Margarita Xhepa ishte një humbje e madhe kombëtare. Ajo ishte fisnikëria e skenës shqiptare. Po kështu Sander Prosi mbetet simbol i intelektualit në art, ndërsa Roland Trebicka ishte mjeshtër i humorit dhe dramës njëkohësisht.Kadri Roshi ishte monument i interpretimit shqiptar. Kurse regjisorë si Dhimitër Anagnosti krijuan gjuhën moderne të filmit shqiptar.Ata nuk ishin thjesht aktorë apo regjisorë. Ishin institucione kulture. Brezat e rinj duhet t’i studiojnë jo vetëm për talentin, por edhe për etikën, përkushtimin dhe dashurinë ndaj artit.
Shkurt:
Teatri shqiptar po humbet shpirtin e tij”.
– “Sot qeshim me banalitetin, jo me artin.”
-“Filmat e dikurshëm kishin shpirt, sot mungon madhështia artistike”.
– “Qeveritë postkomuniste e lanë artin shqiptar në harresë”.
Pa dramaturgji shqiptare, teatri mbetet pa identitet”.
“Kadri Roshi dhe Margarita Xhepa ishin universitete arti”.
Skena shqiptare po mbijeton mes krizës dhe indiferencës”.
Humori vulgar po vret komedinë shqiptare.”
Artistët e mëdhenj nuk lindin nga rastësia.”
Nga Sander Prosi te Margarita Xhepa – ikja e titanëve të skenës shqiptare”.
Arti shqiptar sot: më shumë zhurmë, më pak vlerë”!
“Po humbasim kulturën artistike të brezave.”
-Teatrot shqiptare po mbushen me pjesë të huaja, ndërsa drama shqiptare po shuhet”.
-Kur arti lihet pas dore, varfërohet shpirti i kombit”.
