Ripërtëritje, Reformë dhe Guxim për t’u Tërhequr
Zgjedhjet vazhdojnë, por rotacioni bëhet i parashikueshëm. Besimi publik gërryhet ngadalë e më pas thellë. Shqipërisë nuk i mungojnë zgjedhjet. I mungon ripërtëritja. Riciklimi i përhershëm politik nuk është stabilitet. Është stagnim.
“Salus populi suprema lex esto” — Mirëqenia e popullit është ligji suprem.
Për më shumë se tre dekada, jeta politike në Shqipëri është rrotulluar rreth dy figurave dominuese me personalitete të forta dhe kundërpesha institucionale të dobëta: Edi Rama dhe Sali Berisha. Rivaliteti i tyre ka formësuar qeveri, ka ndarë elektoratin dhe ka përcaktuar një epokë të tërë politike. Por sot, pyetja thelbësore nuk është më kush do të fitojë zgjedhjet e ardhshme. Pyetja është nëse sistemi i Shqipërisë ende lejon që dikush i ri të fitojë fare.
Shqipëria nuk po përballet thjesht me konkurrencë politike. Ajo po përballet me ngurtësim politik. Kur një parti në pushtet konsolidon ndikimin mbi institucionet, ndërsa opozita mbetet e dominuar nga një lider i diskutueshëm i së kaluarës, hapësira politike ngushtohet. Krijohet ajo që analistët e quajnë “ekuilibër duopol”: dy forca dominuese mobilizojnë votuesit kundër njëra-tjetrës, ndërsa dashje apo pa dashje përforcojnë rëndësinë e njëra-tjetrës. Zgjedhjet vazhdojnë, por rotacioni bëhet i parashikueshëm. Besimi publik gërryhet ngadalë — e më pas thellë.
Shqipërisë nuk i mungojnë zgjedhjet. I mungon ripërtëritja. Riciklimi i përhershëm politik nuk është stabilitet. Është stagnim.
Testi Institucional
“Krimi është ngjitës. Nëse qeveria bëhet shkelëse e ligjit, ajo krijon përçmim ndaj ligjit; ajo fton çdo njeri të bëhet ligj për veten e tij; ajo fton anarkinë.” — Louis Brandeis
Shqipëria u përpoq të sfidonte korrupsionin dhe stagnimin politik përmes reformës në drejtësi.
Krijimi i SPAK, i mbështetur fuqimisht nga Shtetet e Bashkuara dhe partnerët evropianë, shënoi një kthesë historike. Për herë të parë në historinë post-1990 të Shqipërisë, një strukturë e posaçme hetimore arriti në nivelet më të larta të pushtetit. Kjo ndryshoi psikologjinë politike. Pandëshkueshmëria nuk ishte më automatike. Por reforma që prek majën e pushtetit ndesh në mënyrë të pashmangshme rezistencë. Tensioni midis SPAK-ut, Kryeministrit dhe Gjykates Kushtetuese e Shqipërisë ëshe shndërruar në një provë për arkitekturën demokratike të Shqipërisë.
Kur përpjekjet për heqjen e imunitetit në raste të ndjeshme përfshirë çështje sikurse ajo që lidhet me Belinda Balluku — përballen me vendime të ndara dhe ndërhyrje kushtetuese, çështja bëhet strukturore, jo personale.
Në çdo demokraci, gjykatat kushtetuese duhet të mbrojnë procesin e rregullt ligjor dhe të parandalojnë tejkalimin e kompetencave. Megjithatë, kur ndërhyrjet kushtetuese përputhen vazhdimisht me mbrojtjen e autoritetit ekzekutiv, perceptimi ndryshon. Edhe vendimet juridikisht të argumentuara mund të gërryejnë besimin nëse krijohet një model i përsëritur.
Rreziku nuk është vetëm ligjor. Është psikologjik. Qytetarët fillojnë të besojnë se lufta kundër korrupsionit është e kushtëzuar. Gjykata Kushtetuese duhet të mbrojë procesin e rregullt.
Por nuk duhet të krijojë perceptimin se pushteti ekzekutiv është i paprekshëm.
Parlamenti ka autoritet legjislativ.Por nuk duhet të rikalibrojë rregullat kur llogaridhënia i afrohet majës së pushtetit. Nëse institucionet duken sikur përkulen kur pushteti vihet në provë, besimi publik dobësohet. Sistemi imunitar demokratik i Shqipërisë është në provë.
Shqipëria ndodhet në një udhëkryq — jo mes së majtës dhe së djathtës, por mes brishtësisë institucionale dhe qëndrueshmërisë institucionale. Ajo mund të vazhdojë riciklimin e figurave të njohura, ndërsa institucionet rëndohen nën presion. Ose mund të forcojë pavarësinë e SPAK-ut, të përforcojë balancën kushtetuese, të rishqyrtojë mënyrën e zgjedhjes së Presidentit dhe të hapë hapësirë për lidership gjeneracional.
“Detyra e gjyqtarëve është të interpretojnë ligjin, jo ta krijojnë atë.” — Francis Bacon
Një Pabarazi Strukturore: Presidenca
Një tjetër dobësi kërkon debat serioz: mënyra e zgjedhjes së Presidentit.
Presidenti duhet të jetë garant i Kushtetutës dhe një kundërpeshë mbi partitë. Por në Shqipëri, Presidenti zgjidhet nga Parlamenti. Kur Parlamenti kontrollohet fort nga shumica qeverisëse, presidenca rrezikon të shndërrohet në zgjatim të aritmetikës parlamentare dhe jo në një kundërpeshë të pavarur kushtetuese. Edhe kur individët veprojnë me integritet, struktura vetë kufizon perceptimin e pavarësisë. Nëse Kryeministri kontrollon Parlamentin dhe Parlamenti zgjedh Presidentin, ndarja e pushteteve dobësohet që në vetë dizajnin e saj. Shqipëria duhet të hapë një debat kushtetues për zgjedhjen e Presidentit me votë të drejtpërdrejtë nga populli. Një President i zgjedhur nga qytetarët do të kishte mandat të pavarur dhe legjitimitet më të fortë si garant kushtetues. Një reformë e menduar me kujdes do të forconte balancën — jo do ta destabilizonte atë. Demokracia piqet kur institucionet kufizojnë pushtetin, jo kur e pasqyrojnë atë.
Guximi për t’u Tërhequr
Reforma institucionale nuk mjafton nëse të njëjtat personalitete vazhdojnë të dominojnë strukturat partiake pafundësisht. Edi Rama dhe Sali Berisha kanë formësuar historinë moderne politike të Shqipërisë. Kontributi i tyre është i padiskutueshëm, por edhe kontekstues. Por lidershipi demokratik nuk matet vetëm me kohëzgjatjen në pushtet. Matet me gatishmërinë për të përgatitur brezin e ardhshëm.“Kur u bëtë udhëheqës, nuk ju dhanë një kurorë; ju dhanë përgjegjësinë për të nxjerrë më të mirën tek të tjerët.” — Jack Ëelch
Nëse besojnë vërtet në të ardhmen demokratike të Shqipërisë, ata duhet të konsiderojnë tërheqjen dhe t’i hapin rrugë një tranzicioni të vërtetë gjeneracional brenda partive të tyre. Kjo nuk do të ishte dobësi. Do të ishte burrështetësi.
Një Alternativë e Re Bashkuese.
“Nuk ka motiv më fisnik për të hyrë në jetën publike sesa vendosmëria për të mos u qeverisur nga njerëz të ligj.” — Ciceroni .Një rrugë reale përpara është krijimi i një force të re politike — as kundër Ramës, as kundër Berishës, por përtej tyre. Brenda të dy partive ka individë të aftë kryetarë bashkish, deputetë, profesionistë të lodhur nga polarizimi. Ka gjithashtu qytetarë që janë larguar nga politika për shkak të zhgënjimit. Një lëvizje e re e besueshme mund të tërheqë figura me mendësi reformuese nga të dy kampet, si dhe brezin e ri në Shqipëri dhe në diasporë, të cilët kërkojnë reforma serioze institucionale.
Një lëvizje e tillë duhet të ndërtohet mbi parime të qarta:
- Lidership i pastër dhe pa njolla korrupsioni.
- Financim transparent që nga dita e parë.
- Demokraci të brendshme partiake.
- Program serioz politik.
- Organizim strategjik para spektaklit mediatik.
Nuk duhet të jetë parti proteste. Duhet të jetë alternativë qeverisëse. Precedentët rajonalë tregojnë se ndryshimi gjeneracional është i mundur. Në Kosovë, liderë si Albin Kurti dhe Vjosa Osmani u ngritën nga lodhja e publikut me elitat e ngulitura dhe siguruan legjitimitet përmes organizimit dhe disiplinës elektorale. Zemërimi mobilizon për pak kohë.
Vetëm organizimi i menduar fiton. Emra të mundshëm për një lëvizje të tillë mund të pasqyrojnë unitetin dhe qëllimin qytetar:
- Shqipëria Së Bashku (Albania Together).
- Qytetarët të Parët (Citizens First).
- Shqipëria Qytetare (Civic Albania)
- Shqipëria Përpara (Forëard Albania)
- Aleanca për Ripërtëritje (Alliance for Reneëal)
Një Moment Zgjedhjeje
Shqipëria ndodhet në një udhëkryq jo mes së majtës dhe së djathtës, por mes brishtësisë institucionale dhe qëndrueshmërisë institucionale. Ajo mund të vazhdojë riciklimin e figurave të njohura, ndërsa institucionet rëndohen nën presion. Ose mund të forcojë pavarësinë e SPAK-ut, të përforcojë balancën kushtetuese, të rishqyrtojë mënyrën e zgjedhjes së Presidentit dhe të hapë hapësirë për lidership gjeneracional. Diaspora mund të kontribuojë jo duke thelluar ndarjet, por duke mbështetur transparencën, profesionalizmin dhe organizimin e orientuar drejt reformës. Ripërtëritja nuk do të ndodhë vetvetiu. Ajo do të ndodhë kur liderët të tregojnë guximin për t’u tërhequr, ose kur qytetarët të organizohen për të krijuar alternativa. Pyetja nuk është nëse Shqipëria mund të zhvillojë zgjedhje. Ajo mundet. Pyetja është nëse institucionet e saj janë mjaftueshëm të forta për të lejuar ndryshim real kur populli e kërkon atë! Historia favorizon ata që përgatisin të ardhmen. Koha për t’u përgatitur është tani.
