1.
Kushdo që ka udhëtuar drejt Triportit do të ndeshë dy vepra energjetike që u kanë kushtuar miliona euro shqiptarëve, por që nuk kanë dhënë rezultatet e pritshme.I shtyrë nga kureshtja, një pasdite shkova deri në Triport, duke kaluar nga plazhi i Zvërnecit.Në fillim sytë më zunë një dunë rëre dhe, pak më tej, u shfaqën siluetat e dy “tigrave” energjetikë. Përshtypja e parë ishte përballë kisha dy maune të vjetra,ose më thjesht dy karakatina të ankoruara pranë portit dhe të lidhura me sistemin energjetik shqiptar.
2.
Për ata që nuk e dinë, këta janë dy “Tigrat” energjetikë, të cilët kanë kushtuar miliona dollarë, ndërsa kanë prodhuar pak ose aspak energji, për shkak të kostove marramendëse të funksionimit.Më e habitshme është se ata u sollën nga një vend i largët, Bangladeshi, ndërkohë që kishin arritur një moshë rreth 25-vjeçare.Lind pyetja: çfarë i duheshin shtetit shqiptar këto karkatina të cilat kanë sjellë kosto të larta,si për qiranë ashtu edhe për konsumin e karburantit?
3.
“Tigri 1” dhe “Tigri 3” janë dy termocentrale lundruese (TEC-e lundruese), të ankoruara në Gjirin e Vlorës. Ato janë maune çeliku të pajisura me gjeneratorë të mëdhenj,të cilët prodhojnë energji elektrike duke përdorur lëndë djegëse.Këto dy njësi u sollën në Shqipëri në vitin 2022, në kulmin e krizës energjetike, me synimin për të siguruar një burim shtesë të prodhimit të energjisë elektrike. Të marra me qira nga KESH përmes një konsorciumi ndërkombëtar, ato kanë një kapacitet të përbashkët prej rreth 110-117 MW.
Megjithatë, projekti është shoqëruar me debate të shumta publike. Për një periudhë të gjatë, termocentralet nuk prodhuan energji për sistemin elektroenergjetik shqiptar,ndërkohë që shteti vazhdoi të paguante qiranë, mirëmbajtjen dhe detyrimet kontraktore.Kjo ka ngjallur kritika nga ekspertë të energjetikës, media dhe organizata të ndryshme. Pra, “Tigri 1” dhe “Tigri 3” nuk janë mjete ushtarake, por dy anije-termocentrale lundruese të prodhimit të energjisë elektrike, të vendosura në Gjirin e Vlorës.Shkurt nuk kanë prodhuar por kanë ngrënë taksat e shqiptarëve.
4.
Duke i parë këtë mjete enregjitike mëson se secila maune ka një gjatësi prej rreth 91.5 metrash dhe një gjerësi prej 24.4 metrash.Ato janë struktura çeliku të projektuara posaçërisht për të mbajtur pajisjet e një centrali elektrik.
“Tigri 1” është i pajisur me 9 motorë-gjeneratorë.Dhe “Tigri 3” me 10 motorë-gjeneratorë, të cilët punojnë me naftë të rëndë (Heavy Fuel Oil – HFO).Çdo motor ka një fuqi prej rreth 6.2 MW, duke e çuar kapacitetin e përgjithshëm të dy njësive në rreth 117 MW.
Përveç motorëve, secila maune përfshin edhe:rezervuarë me kapacitet të madh për karburantin,sisteme lubrifikimi dhe ftohjeje,gjeneratorë elektrikë të lidhur me motorët,transformatorë dhe nënstacion elektrik,sistem kontrolli dhe automatizimi,sistem kundër zjarrit,pompa dhe rrjet tubacionesh,sisteme ventilimi,ambiente teknike dhe hapësira për ekuipazhin.Në thelb, këto janë centrale elektrike të plota të ndërtuara mbi dy maune çeliku, të cilat mund të transportohen nga një vend në tjetrin dhe të lidhen me rrjetin elektrik të vendit kur ankorohen.Praktikisht një zgjidhje e thjeshtë,por e kostueshme.
5.
Tigrat e Vlorës janë pjesë e njw debati të madh.Ambientalistët disa here kanë kërkuan shpërnguljen e tyre nga gjiri.Por largimi I tyre ka edhe një arsye të madhe.Sasia e madhe e karburantit q137 shpenzojnë.Sasia e karburantit që konsumojnë këto termocentrale lundruese varet nga ngarkesa me të cilën punojnë. Nuk ekziston një shifër fikse, por mund të bëhet një vlerësim teknik mbi bazën e parametrave të motorëve.Për motorët që punojnë me naftë të rëndë (Heavy Fuel Oil -HFO), konsumi specifik llogaritet zakonisht në 180-200 gramë karburant për çdo kilovat-orë (kwh) energji elektrike të prodhuar.
Nëse “Tigri 1″ dhe “Tigri 3“ punojnë me kapacitet të plotë, rreth 110-117 MW, konsumi i tyre vlerësohet:20-23 tonë naftë në orë.480-550 tonë naftë në 24 orë.Kjo sasi korrespondon me rreth 570 000-650 000 litra naftë në ditë, në varësi të llojit të karburantit dhe ngarkesës së motorëve.Nëse termocentralet funksionojnë me 50% të kapacitetit, konsumi zbret .
Pra cfarë janë tigrat e ankoruar në gjirin e Vlorës?Këto të dhëna tregojnë se bëhet fjalë për impiante me konsum shumë të lartë karburanti. Pikërisht për këtë arsye, centrale të tilla përdoren zakonisht vetëm në situata emergjente ose në periudha kur sistemi energjetik përballet me mungesë të prodhimit nga burime të tjera. Kostoja e prodhimit të energjisë me naftë është dukshëm më e lartë se ajo e hidrocentraleve apo e burimeve të tjera të energjisë.Në vitin 2023, KESH zhvilloi procedurat më të rëndësishme për furnizimin me karburant të këtyre njësive.
6.
Mirëpo bëhet një pyetje e vogël.Ku u ndërtuan tigrat si fillim?Sipas dokumentacionit teknik dhe të dhënave të publikuara nga operatorët, “Tigri 1” dhe “Tigri 3“ nuk janë ndërtuar fillimisht për Shqipërinë.Këto termocentrale lundruese u projektuan për të furnizuar me energji elektrike qytetin e Khulnës, në Bangladesh, ku funksionuan për më shumë se dy dekada, përpara se të transferoheshin në Gjirin e Vlorës në vitin 2022.Sa i përket historikut të tyre, të dy njësitë u vunë në punë rreth viteve 2001-2002, si pjesë e të njëjtit projekt energjetik në Khulna.Pronari dhe operatori fillestar ishte Khulna Poëer Company Ltd (KPCL), një kompani energjetike nga Bangladeshi, e lidhur me grupet private Summit Group dhe United Group.Zemra teknologjike e secilit termocentral përbëhet nga motorë të prodhuar nga kompania finlandeze, Wärtsilä një nga prodhuesit më të njohur në botë për motorë detarë dhe termocentrale. Dokumentacioni teknik tregon se njësitë janë të pajisura me motorë të serisë Wärtsilä 32, të projektuar për të punuar me naftë të rëndë (Heavy Fuel Oil – HFO).
Transferimi në Shqipëri: viti 2022.Kështu, kur mbërritën në Shqipëri, “Tigri 1″ dhe “Tigri 3″ kishin tashmë një histori pune mbi 20-vjeçare, çka ka qenë një nga argumentet kryesore të debatit publik lidhur me leverdishmërinë ekonomike të marrjes së tyre me qira.
7.
Mirëpo tigrat që një ditë u ankuruan në Triport kur erdhë ishin mbi 20 vjecarë.Dhe sa mund të shkojë jeta e tyre.Jetëgjatësia e një termocentrali lundrues, si “Tigri 1″ dhe “Tigri 3”, nuk përcaktohet vetëm nga numri i viteve në shërbim. Ajo varet nga disa faktorë, si cilësia e mirëmbajtjes, numri i orëve të punës dhe riparimet apo rehabilitimet që u kryhen pajisjeve gjatë ciklit të funksionimit.Në përgjithësi, platforma lundruese prej çeliku (maunia) mund të ketë një jetëgjatësi prej 40-50 vjetësh, madje edhe më shumë, nëse i nënshtrohet riparimeve periodike në kantieret detare.Po kështu, motorët Wärtsilä janë projektuar për të kaluar disa cikle riparimesh kapitale Me mirëmbajtjen e duhur, jeta e tyre operative mund të arrijë 30-40 vjet, ndërsa vetë prodhuesi ofron programe rehabilitimi që zgjasin edhe më tej funksionimin e impiantit.Në rastin konkret të “Tigrit 1″ dhe “Tigrit 3”, të dy njësitë u vunë në punë rreth viteve 2001-2002.Dhe kjo do të thotë se, në vitin 2026,kur u shfaqën në gjirirn e Vlorës ato kanë rreth 24-25 vjet në shërbim.Sipas dokumentacionit teknik të rikomisionimit të tyre në Shqipëri, këto termocentrale kishin përfunduar afro dy dekada pune në Bangladesh.Përpara se të viheshin sërish në funksion, iu nënshtruan një procesi rehabilitimi, për shkak të korrozionit, amortizimit dhe vjetërsimit të një pjese të komponentëve teknikë.Nëse mirëmbahen sipas standardeve teknike, këto njësi mund të vazhdojnë të funksionojnë edhe 10-20 vjet të tjera. Megjithatë, jetëgjatësia e tyre reale do të varet nga disa faktorë vendimtarë:gjendja teknike e motorëve,numri i orëve të punës së akumuluara,cilësia dhe shpeshtësia e riparimeve kapitale,gjendja strukturore e maunes dhe e pajisjeve ndihmëse.Me fjalë të tjera, mosha kronologjike nuk është treguesi i vetëm i vlefshëm. Gjendja teknike dhe niveli i mirëmbajtjes janë elementët që përcaktojnë nëse një termocentral i tillë mund të vazhdojë të operojë në mënyrë të sigurt dhe ekonomikisht të arsyeshme.
8.
Tigrat mbi 20 vjecarw u zhvendosën një ditë nga Bangadeshi për tu ankoruar në perëndim te qytetit . Sipas dokumenteve të KESH-it, kostot për “Tigrin 1” dhe “Tigrin 3” janë ndarë në dy kategori kryesore: qiranë e njësive dhe shërbimet e operimit dhe mirëmbajtjes. Sipas vlerave të parashikuara në kontratë:
Qiraja e dy termocentraleve lundruese (“Tigri 1” + “Tigri 3”): 63 000 USD në ditë.Operimi dhe mirëmbajtja: 31 500 USD në ditë.Në total, kostoja ditore arrin në:94 500 USD në ditë (pa TVSH).Kontrata ishte parashikuar për një periudhë dyvjeçare, çka do të thotë se, sipas këtyre llogaritjeve:Kostoja totale e qirasë: rreth 45 milionë USD.
Operimi dhe mirëmbajtja: rreth 22.5 milionë USD.Vlera totale e kontratës: afërsisht 67.5-68 milionë USD.Duhet theksuar se, sipas sqarimeve të KESH-it, detyrimet financiare nuk nisnin automatikisht me mbërritjen e njësive, por pas përfundimit me sukses të procesit të komisionimit) dhe hyrjes së tyre në fazën operative.Megjithatë, pas aktivizimit të kontratës, tarifat ditore të parashikuara për qiranë, operimin dhe mirëmbajtjen përbënin koston bazë financiare të mbajtjes në dispozicion të këtyre kapaciteteve energjetike.
9.
A ja vlejti ardhja e dy karakatina energjitike ?Nëse pyetja shtrohet nga këndvështrimi ekonomik, përgjigjja varet nga disa faktorë kryesorë: çmimi i blerjes, kushtet e kontratës dhe mënyra se si do të përdoren këto njësi energjetike.Në rastin e Shqipërisë, kur “Tigri 1” dhe “Tigri 3” u morën me qira në vitin 2022, ato u konsideruan një zgjidhje emergjente për shkak të krizës energjetike në Evropë dhe rrezikut të mungesës së energjisë elektrike.Megjithatë, prodhimi i energjisë nga këto impiante ka një kosto të lartë, pasi ato përdorin naftë të rëndë (Heavy Fuel Oil – HFO) si lëndë djegëse. Ky lloj karburanti e bën prodhimin e energjisë më të shtrenjtë krahasuar me burime të tjera, si hidrocentralet apo energjia diellore.Nëse Shqipërisë do t’i ofrohej mundësia për t’i blerë këto termocentrale lundruese, do të duhej të analizoheshin disa elementë ekonomikë.Blerja mund të kishte kuptim vetëm nëse:çmimi i blerjes do të ishte shumë i ulët, duke marrë parasysh se këto impiante janë rreth 25-vjeçare,ato do të përdoreshin kryesisht si kapacitete rezervë në raste emergjente ose gjatë viteve me thatësira të mëdha, kur hidrocentralet prodhojnë më pak energji,kostoja totale e blerjes dhe mirëmbajtjes do të ishte më e ulët sesa vazhdimi i pagesave të qirasë.Blerja do të ishte më pak e justifikueshme nëse:këto njësi do të përdoreshin si burim i përhershëm i prodhimit të energjisë,çmimi i blerjes do të ishte i lartë,do të kërkoheshin investime të mëdha shtesë për rehabilitim, mirëmbajtje dhe përmirësim teknik.Shqipëria ka një profil të veçantë energjetik, pasi pjesën më të madhe të prodhimit vendas e siguron nga hidrocentralet, ndërsa vitet e fundit po rrit edhe kapacitetet nga burimet diellore. Në një perspektivë afatgjatë, investimet në burime të rinovueshme zakonisht kanë një kosto më të ulët për megavat-orë krahasuar me prodhimin nga karburantet fosile.Prandaj, nëse këto njësi do të bliheshin me një çmim simbolik dhe do të mbaheshin si rezervë strategjike energjetike, mund të gjendej një argument ekonomik për këtë vendim.
Por nëse ato do të bliheshin me një çmim të lartë dhe do të synohej përdorimi i tyre i vazhdueshëm, justifikimi ekonomik do të ishte shumë më i vështirë, për shkak të kostos së lartë të karburantit, mirëmbajtjes dhe moshës së impianteve.
