Mes librit due filxhanit : Drama e një shoqërie në kërkim të dijes
Ka popuj që ndërtojnë observatorë për të lexuar yjet. Ka kombe që investojnë miliarda për të deshifruar të ardhmen përmes shkencës, teknologjisë dhe arsimit. Ka shoqëri që e matin progresin me numrin e librave të lexuar, laboratorëve të ndërtuar dhe ideve të reja që prodhojnë.
Dhe pastaj jemi ne.
Ne, që shpesh librin e shohim më të dobishëm për të mbajtur derën hapur sesa për të hapur mendjen.
Ne, që gazetën e blejmë për të lustruar xhamat dhe jo për të pastruar mjegullën e padijes.
Ne, që ndërsa bota lexon statistika, analiza dhe raporte shkencore, vazhdojmë të kërkojmë fatin te llumi i kafesë.
Nuk është se nuk dimë të lexojmë. Përkundrazi. Jemi popull që lexon gjithçka, përveç asaj që ka rëndësi.
Lexojmë komentet, por jo librat.
Lexojmë thashethemet, por jo historinë.
Lexojmë fytyrat e njerëzve, por jo karakterin e tyre.
Lexojmë statuset, por jo realitetin.
Madje kemi arritur një nivel të admirueshëm kreativiteti kombëtar: ekonominë e analizojmë në kafene, politikën në rrjete sociale, drejtësinë në tavolina dominoje dhe të ardhmen në filxhan. E gjithë kjo pa pasur nevojë të hapim asnjë libër.
Shqiptari është ndoshta i vetmi njeri në botë që mund të japë mendim për gjeopolitikën globale, luftën në Lindjen e Mesme, ekonominë amerikane, zgjedhjet europiane dhe formacionin e Barcelonës, ndërkohë që nuk ka lexuar as titullin e artikullit që po komenton.
Dhe megjithatë, ky nuk është një shkrim kundër shqiptarëve. Përkundrazi. Është një pasqyrë para fytyrës sonë kolektive. Sepse paradoksi më i madh nuk është se lexojmë filxhanin. Paradoksi është se jemi një popull me inteligjencë të jashtëzakonshme, por që shpesh sillet sikur e ka shpallur luftë me dijen.
Ndaj ndoshta ka ardhur koha të bëjmë një pyetje të thjeshtë: Si ndodhi që kombi që dikur rrezikonte jetën për të mësuar alfabetin, sot rrezikon të ardhmen duke e braktisur librin?
Kur libri bëhet dru zjarri
Libri është simboli universal i dijes. Në çdo qytetërim, ai ka qenë arma më e fuqishme kundër errësirës së injorancës. Megjithatë, në shumë raste, ne kemi krijuar një marrëdhënie paradoksale me librin.
Nuk është e nevojshme të shohësh libra që digjen fizikisht për të kuptuar metaforën. Mjafton të shohësh bibliotekat bosh, libraritë që mbijetojnë me vështirësi dhe statistikat e leximit që vazhdojnë të jenë shqetësuese. Dija nuk digjet vetëm me flakë. Dija digjet edhe me indiferencë.
Kur një shoqëri ndalon së lexuari, ajo fillon të humbasë aftësinë për të analizuar. Kur humbet analizën, bie pre e manipulimit. Kur manipulimi bëhet normë, atëherë vendimet nuk merren më mbi fakte, por mbi emocione.`
Nuk është rastësi që kombet më të zhvilluara janë edhe kombet që lexojnë më shumë. Leximi nuk është thjesht kulturë. Është infrastrukturë mendore.
Gazeta si leckë dhe jo si institucion
Në batutën tonë, gazeta përdoret për të fshirë xhamat. Edhe kjo është një metaforë që shkon përtej humorit.
Gazeta dikur ishte institucioni më i rëndësishëm i debatit publik. Ishte vendi ku përplaseshin idetë, ku ngriheshin pyetje dhe ku kërkohej llogari nga pushteti. Sot, në epokën e rrjeteve sociale, informacioni qarkullon më shpejt se kurrë, por paradoksalisht e vërteta duket më e vështirë për t’u gjetur.
Shumë njerëz lexojnë tituj, por jo artikuj. Shikojnë video tridhjetë sekondëshe dhe besojnë se kanë kuptuar një çështje komplekse. Opinioni është bërë më i lirë se informacioni.
Në këtë realitet, gazetaria serioze ka hyrë në një betejë të vështirë. Jo vetëm për mbijetesë ekonomike, por për mbijetesë morale. Sepse një shoqëri që nuk respekton informacionin profesional, herët a vonë fillon të jetojë me thashetheme.
Dhe kur thashethemi zë vendin e faktit, demokracia fillon të dobësohet.
Filxhani si akademi kombëtare
Pjesa më therëse e shprehjes mbetet ajo e fundit: “për të lexuar – lexojmë filxhanin”.
Nuk ka asgjë të keqe te traditat popullore apo te ritualet që sjellin buzëqeshje. Problemi lind kur filxhani fillon të zëvendësojë librin, shkencën dhe logjikën.
Shpesh ne kërkojmë përgjigje për të ardhmen në vende ku nuk ka përgjigje. Kërkojmë fatin te filxhani, suksesin te rastësia dhe zgjidhjen te mrekullia. Është më e lehtë të besosh se dikush tjetër e di të ardhmen tënde sesa të marrësh përgjegjësinë për ta ndërtuar vetë atë.
Në këtë aspekt, filxhani nuk është thjesht një filxhan kafeje. Ai simbolizon prirjen tonë për të kërkuar rrugë të shkurtra drejt suksesit. Simbolizon dëshirën për përgjigje të menjëhershme në një botë ku rezultatet kërkojnë punë, disiplinë dhe kohë.
Populli i kontradiktave të mëdha
Shqiptarët janë një popull kontradiktor në mënyrën më interesante të mundshme.
Jemi ndër popujt më mikpritës në botë, por shpesh tregojmë mungesë respekti ndaj hapësirës publike.
Krenohemi me historinë tonë, por shpesh dimë pak për të.
Flasim për arsimin si prioritet kombëtar, por jo gjithmonë sillemi sikur është i tillë.
Kërkojmë meritokraci, por ndonjëherë admirojmë më shumë lidhjet sesa meritën.
Ankohemi për korrupsionin, por jo rrallë përpiqemi të gjejmë “një mik” për të zgjidhur problemet tona.
Këto nuk janë vetëm kontradikta shqiptare. Ato ekzistojnë në shumë vende. Por te ne duken më të dukshme sepse potenciali ynë është shumë më i madh sesa rezultatet që shpesh arrijmë.
Potenciali i pashfrytëzuar
Nëse ka diçka që historia e shqiptarëve e ka provuar vazhdimisht, është aftësia për t’u ngritur në rrethana të vështira.
Shqiptarët kanë ndërtuar karriera të suksesshme në mbarë botën. Kanë drejtuar kompani, universitete, institucione kërkimore dhe organizata ndërkombëtare. Kanë dëshmuar se kur ekziston mundësia dhe sistemi i drejtë, rezultatet janë të jashtëzakonshme.
Kjo do të thotë se problemi nuk është mungesa e talentit. Problemi është se shpesh nuk e kultivojmë talentin me të njëjtin përkushtim që e admirojmë atë.
Ne kemi nevojë për më shumë libra dhe më pak paragjykime. Më shumë debat dhe më pak zhurmë. Më shumë argumente dhe më pak etiketime.
Pse lexojme më pak libra dhe më shumë filxhanë?
Ndoshta sfida më e madhe për shoqërinë shqiptare nuk është ekonomike, politike apo teknologjike. Sfida më e madhe është kulturore. Ajo fillon në momentin kur një prind i lexon një libër fëmijës së vet.
Kur një mësues zgjon kureshtjen dhe jo vetëm detyrimin.
Kur një i ri zgjedh të informohet para se të gjykojë.
Kur një qytetar kërkon fakte para se të besojë.
Kur një gazetë lexohet për të kuptuar botën dhe jo për të pastruar xhamat.
Kur biblioteka mbushet më shumë se kafeneja.
Atëherë filxhani mbetet thjesht filxhan. Dhe libri kthehet në atë që duhet të jetë: dritë.
Një popull i mençur, që shpesh nuk lexon veten
Po, ne shqiptarët jemi një fenomen. Një fenomen i mbushur me paradokse, me të meta, me humor dhe me energji të pashtershme.
Por historia jonë tregon se kemi qenë gjithmonë më të fortë kur kemi zgjedhur dijen përballë injorancës, arsyen përballë paragjykimit dhe librin përballë errësirës.
Prandaj, ndoshta është koha ta ndryshojmë pak shprehjen:
“Ne shqiptarët nuk duhet ta ndezim zjarrin me libra. Duhet ta ndezim mendjen me to.”
Dhe kur kjo të ndodhë, as gazeta nuk do të përdoret për të fshirë xhamat, as filxhani për të lexuar të ardhmen. Sepse një shoqëri që lexon, e ndërton vetë të ardhmen e saj.
