Iluzioni i konsensusit dhe kërkimi i përfaqësimit të mirëfilltë
Nga Cafo Boga, MS në Diplomaci
Një darkë e diasporës, e organizuar së fundmi në Anë të Malit, në komunën e Ulqinit, ka nxjerrë në pah një çështje që shkon përtej një tubimi, një organizatori apo një komuniteti: Kush e ka autoritetin legjitim për të folur në emër të diasporës?
Prej disa vitesh, një tubim luksoz, i paraqitur si forum përfaqësues i diasporës, organizohet nga një individ nga kjo trevë që jeton në Nju Jork. Mirëpo, organizatori nuk mban ndonjë post të zgjedhur në diasporë, nuk ka mandat nga organizatat e njohura të komunitetit dhe nuk është autorizuar të flasë apo të veprojë politikisht në emër të tij. Kjo nuk ia mohon askujt të drejtën të organizojë një tubim privat apo të shprehë pikëpamjet e veta. Por ka një dallim thelbësor ndërmjet të folurit si pjesëtar i diasporës dhe pretendimit se flet në emër të diasporës.
Përmasat e tubimeve të tilla ngrenë edhe një pyetje tjetër: Kush i financon ato? Transparenca financiare është e domosdoshme kur një aktivitet paraqitet si përfaqësues i komunitetit, sidomos kur marrin pjesë zyrtarë qeveritarë, politikanë dhe figura të diskutueshme. Komuniteti ka të drejtë të dijë kush e financon tubimin dhe nëse financuesit kanë interesa politike apo qeveritare.
Shqetësimi bëhet edhe më serioz me praninë e Miodrag “Daka” Davidovićit, një biznesmen dhe figurë politike e diskutueshme malazeze, me lidhje të thella në politikën e trazuar të Ballkanit Perëndimor.
Kush është Miodrag “Daka” Davidović?
Miodrag “Daka” Davidović është biznesmen, ekonomist dhe figurë politike malazeze, veprimtaria e të cilit prej dekadash ndërthuret me biznesin, politikën, Kishën Ortodokse Serbe dhe lëvizjet proserbe në Mal të Zi. Ai njihet gjithashtu si mbështetës dhe financues shumëvjeçar i forcave që kundërshtuan Partinë Demokratike të Socialistëve gjatë sundimit të saj.
Historia e tij politike shkon deri te luftërat e shpërbërjes së Jugosllavisë. Sipas Departamentit amerikan të Thesarit, nga viti 1991 deri më 1992 ai shërbeu si ministër i Tregtisë në qeverinë e të ashtuquajturës Krahinë Autonome Serbe (SAO) të Bosnjë-Hercegovinës. Burime të pavarura evropiane dhe malazeze kanë dokumentuar gjithashtu rolin e tij në këtë strukturë gjatë luftës dhe postin e mëparshëm si drejtues i Qendrës së Sigurisë në Nikshiq.
Në dekadat që pasuan, Davidovići zhvilloi interesa të mëdha biznesi, duke u lidhur njëkohësisht me opozitën në Mal të Zi, forcat politike proserbe dhe Kishën Ortodokse Serbe, për të cilën ka qenë një bamirës i rëndësishëm.
Vlerësimi më serioz zyrtar ndaj tij erdhi nga Shtetet e Bashkuara. Më 16 nëntor 2023, Zyra për Kontrollin e Pasurive të Huaja (OFAC) e Departamentit të Thesarit vendosi sanksione ndaj Davidovićit sipas Urdhrit Ekzekutiv 14033. Thesari amerikan pretendon se ai kishte pastruar para për organizata kriminale për dekada dhe kishte zhvilluar veprimtari të paligjshme që përfshinin kontrabandën e cigareve, naftës dhe armëve. Sipas të njëjtit burim, aktivitetet e tij korruptive kishin ndihmuar përpjekjet ruse për të cenuar institucionet demokratike dhe gjyqësorin në Mal të Zi dhe për të ndikuar në zgjedhje. Ai është lidhur gjithashtu me një skandal të dyshuar ryshfeti që përfshinte një zyrtar të lartë në Maqedoninë e Veriut.
Këto janë akuza shumë serioze dhe vijnë nga një veprim formal i qeverisë amerikane, jo nga kundërshtarë politikë apo media partiake ballkanike. Ato nuk përbëjnë, në vetvete, dënime penale, por e bëjnë praninë e Davidovićit në një tubim të paraqitur si përfaqësues i diasporës shqiptare në Ulqin një çështje legjitime me interes publik.
Historia e tij e dokumentuar dhe statusi si person nën sanksione amerikane e bëjnë transparencën rreth këtij tubimi edhe më të rëndësishme. Kush e ftoi? Në çfarë cilësie? Kush e financoi aktivitetin? Dhe, mbi të gjitha, kush i autorizoi organizatorët të krijonin përshtypjen se ky tubim përfaqësonte diasporën shqiptare?
Këto pyetje — dhe jo fajësimi për shkak të shoqërimit — janë objekt i këtij shkrimi.
Kur qeveritë përpiqen të krijojnë zërin e diasporës
Diasporat kanë peshë politike. Ato kanë burime financiare, lidhje ndërkombëtare, fuqi elektorale dhe, shpesh, ndikim në vende shumë më të fuqishme se atdheu i tyre. Është e natyrshme që qeveritë të kërkojnë marrëdhënie me to.
Rreziku lind kur qeveritë pushojnë së komunikuari me diasporën dhe përpiqen ta menaxhojnë zërin e saj.
Një mënyrë është anashkalimi i organizatave të themeluara dhe promovimi i individëve apo grupeve të reja që gëzojnë qasje qeveritare, por nuk kanë mandat të dëshmuar nga komuniteti. Salla luksoze, mysafirë të njohur dhe fotografi me ministra mund të krijojnë pamjen e legjitimitetit. Por qasja te pushteti nuk është përfaqësim dhe afërsia me të nuk është mandat demokratik.
Kështu krijohen dy modele të ndryshme. Në njërën anë janë organizatat qytetare, shoqatat kulturore, institucionet bamirëse dhe drejtuesit e komunitetit, legjitimiteti i të cilëve është ndërtuar ndër vite përmes shërbimit dhe llogaridhënies. Në anën tjetër janë individë të vetëshpallur, ndikimi i të cilëve mbështetet te qasja politike, përkrahja financiare apo publiciteti.
Një individ i afërt me qeverinë është i lirë të flasë në emrin e vet, por nuk mund ta shndërrojë qëndrimin personal në qëndrim të një diaspore të tërë thjesht duke vendosur fjalën diasporë në një ftesë.
Rreziku i mikrofonit pa mandat
Kur individë pa përgjegjësi ndaj komunitetit marrin të drejtën të flasin në emër të tij, viktima e parë është shumëllojshmëria e mendimeve.
Diasporat nuk janë monolite. Ato përfshijnë konservatorë dhe liberalë, mbështetës dhe kritikë të qeverive, biznesmenë dhe punëtorë, emigrantë të rinj dhe familje që jetojnë prej brezash jashtë atdheut. Asnjë individ nuk mund t’i fshijë këto dallime dhe të shpallë një qëndrim kolektiv pa mandat.
Problemi bëhet më serioz kur figurave të diskutueshme politike u jepet prestigji i një platforme të diasporës. Mikpritja nuk duhet barazuar automatikisht me mbështetjen, por organizatorët që përdorin emrin e komunitetit duhet të mendojnë për mesazhin që përcjell lista e të ftuarve.
Një fjalë e vjetër popullore na kujton: Para se të ulesh në sofër me dikë, sigurohu që ai të mos ketë ndër mend të të hajë ty. Jo kushdo që ndan bukën me ty ndan edhe interesat e tua.
Iluzioni i konsensusit
Qeveritë, institucionet ndërkombëtare dhe mediat shpesh parapëlqejnë një zëdhënës të vetëm, sepse është më e lehtë të komunikosh me një zë sesa me një komunitet të larmishëm. Kjo u jep aktorëve politikë mundësinë t’i paraqesin individë të përzgjedhur si dëshmi të mbështetjes së diasporës.
Një aktivitet i inskenuar me kujdes, me salla të mbushura, zyrtarë të lartë dhe pjesëmarrës entuziastë, mund të krijojë përshtypjen se “diaspora na mbështet”. Por njerëzit në atë sallë mund të përfaqësojnë vetëm vetveten.
Shqipëria ofron një shembull tjetër. Qeveria e Kryeministrit Edi Rama ka investuar shumë në marrëdhëniet me shqiptarët jashtë vendit përmes tubimeve të diasporës, takimeve ndërkombëtare dhe Samitit të Diasporës Shqiptare në Tiranë. Këto nisma paraqiten si mënyrë për të forcuar lidhjet me shqiptarët jashtë vendit, për të tërhequr investime dhe për të fuqizuar pozitën ndërkombëtare të Shqipërisë.
Këto janë objektiva legjitime. Por aktivitetet e organizuara nga qeveria nuk duhet të ngatërrohen me mendimin e pavarur të diasporës. Kur udhëheqësit politikë kontrollojnë platformën, zgjedhin folësit dhe formësojnë mesazhin, diplomacia publike rrezikon të kthehet në teatër politik dhe një diasporë e larmishme të paraqitet sikur ka një konsensus që mund të mos ekzistojë.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur pjesëtarë të së njëjtës diasporë kundërshtojnë politikat qeveritare, marrin pjesë në protesta kundër korrupsionit apo mbështesin opozitën. Ata nuk janë më pak pjesë e diasporës vetëm sepse mungojnë nga një sallë e organizuar nga qeveria.
Asnjë qeveri — në Tiranë, Podgoricë, Prishtinë, Shkup apo gjetkë — nuk duhet të zgjedhë përfaqësuesit e diasporës që i përshtaten dhe më pas t’i paraqesë si zërin autentik të saj.
Si fitohet përfaqësimi legjitim
Nëse kundërshtojmë përfaqësimin e vetëshpallur, duhet të përcaktojmë edhe çfarë e bën atë legjitim. Besoj se mbështetet në katër parime.
Së pari, transparenca financiare. Organizatat që paraqiten si përfaqësuese të komunitetit duhet të tregojnë kush financon aktivitetet e tyre të mëdha publike apo politike. Nëse mbështeten nga qeveri, parti, biznese apo palë të tjera të interesuara, komuniteti duhet ta dijë.
Së dyti, llogaridhënia demokratike. Përfaqësuesit legjitimë duhet të zgjidhen përmes strukturave të besueshme ose ta fitojnë pozitën përmes organizatave të konsoliduara, me anëtarësi, organe drejtuese dhe histori shërbimi. Jetëgjatësia nuk krijon legjitimitet; llogaridhënia po.
Së treti, pavarësia. Organizatat e diasporës duhet të bashkëpunojnë me qeveritë pa u shndërruar në instrumente të tyre. Përgjegjësia e tyre është ndaj atyre që përfaqësojnë, jo ndaj partisë që ndodhet në pushtet.
Së katërti, kufijtë e përfaqësimit. Një organizatë e diasporës flet për anëtarët dhe organet e saj drejtuese. Një individ flet për veten. Asnjëri nuk mund të pretendojë se përfaqëson miliona njerëz të shpërndarë në vende e kontinente të ndryshme.
Megjithatë, në çështje me rëndësi të madhe kombëtare, organizatat e pavarura të diasporës mund të bashkohen, të debatojnë, të arrijnë konsensus dhe të nxjerrin një deklaratë të përbashkët. Kur ajo miratohet në mënyrë transparente nga një koalicion i gjerë organizatash të besueshme, mund të flasë në emër të atyre organizatave dhe komuniteteve që ato realisht përfaqësojnë.
Kështu fitohet autoriteti kolektiv — nuk vetëshpallet.
T’ia rikthejmë diasporës zërin e saj
Tubimi në Anë të Malit duhet parë si më shumë se një debat rreth një darke apo një të ftuari. Ai nxjerr në pah një problem që prek diasporat kudo: sa lehtë emri dhe prestigji i tyre mund të përvetësohen nga individë, parti apo qeveri që kërkojnë legjitimitet.
I njëjti paralajmërim vlen për aktivitetet e orkestruara nga qeveritë. Një sallë e mbushur nuk është zgjedhje. Një fotografi me një ministër nuk krijon mandat. Pasuria nuk jep të drejtën e përfaqësimit. As qasja në pushtet.
Diasporat janë ndër pjesët më të pavarura të një kombi, pikërisht sepse jetojnë jashtë ndikimit të drejtpërdrejtë të qeverive të atdheut. Vlera e tyre nuk qëndron vetëm te remitancat, investimet apo votat, por te liria për të folur kur ata në atdhe nuk munden, për t’i sfiduar qeveritë kur është e nevojshme dhe për të mbrojtur interesat kombëtare pa u varur nga favori politik.
Kjo pavarësi nuk duhet dorëzuar lehtë.
Çdokush ka të drejtë të organizojë një darkë, të ftojë mysafirë, të takohet me zyrtarë dhe të shprehë pikëpamje politike. Por askush nuk ka të drejtë ta shndërrojë qasjen personale në pushtet në autoritet kolektiv.
Diaspora nuk i përket asnjë individi, asnjë partie dhe asnjë qeverie. Zëri i saj kolektiv mund të lindë vetëm nga transparenca, llogaridhënia, pavarësia dhe pëlqimi i mirëfilltë. Ata që duan të flasin në emër të saj duhet së pari ta fitojnë këtë të drejtë.
