Për shumë shqiptarë, SPAK-u u shfaq si shpresa e fundit e një shoqërie të lodhur nga korrupsioni, pandëshkueshmëria, nepotizmi dhe abuzimi me pushtetin.Dhe kjo shpresë ishte e kuptueshme.Për dekada qytetarët kanë parë hetime që zvarriteshin, dosje që nuk merrnin përgjigje, pasuri që rriteshin në mënyrë të pajustifikuar dhe zyrtarë që largoheshin nga detyra pa dhënë llogari për vendimmarrjen e tyre.Në këtë realitet lindi një pritshmëri e jashtëzakonshme:
SPAK do të godiste të paprekshmit.Por sot duhet të bëjmë një pyetje më të vështirë:
KUSH E HETON SISTEMIN QË PRODHOI KORRUPSIONIN?
SPAK është një institucion i rëndësishëm i drejtësisë shqiptare. Ai heton dhe ndjek penalisht çështje që janë në kompetencën e tij.Por SPAK nuk është i gjithë sistemi i drejtësisë.
Drejtësia nuk përfundon me një hetim apo një akuzë.Ajo kërkon: hetim → prova → gjykim → vendim → apelim → vendim të formës së prerë → ekzekutim.Prandaj suksesi i reformës në drejtësi nuk mund të matet vetëm me numrin e arrestimeve, sekuestrimeve apo emrave të njohur që përfshihen në dosje.Pyetja reale është:A po ndryshojnë mekanizmat që prodhojnë korrupsionin?
NJË ARRESTIM NUK ËSHTË REFORMË SISTEMIKE
Nëse një drejtor korruptohet dhe arrestohet, por pas tij sistemi i prokurimit vazhdon të prodhojë të njëjtën skemë, atëherë kemi ndëshkuar individin, por nuk kemi eliminuar riskun.
Nëse një tender manipulohet dhe hetohet, por tenderi tjetër mund të manipulohet me të njëjtën metodë, problemi vazhdon.
Nëse një zyrtar pasurohet në mënyrë të pajustifikuar dhe pasuria sekuestrohet, por askush nuk pyet:
Kush duhej ta kontrollonte më parë?atëherë kemi ardhur shumë vonë.
Korrupsioni duhet të luftohet në dy nivele:1. Ndëshkim i korrupsionit të kryer.2. Parandalim i mekanizmit që e prodhon korrupsionin.Dhe niveli i dytë është shumë më i rëndësishëm për shtetin.
KU ËSHTË AUDITIMI?
Këtu hyn një hallkë që shpesh lihet në hije:
AUDITIMI PUBLIK.
Një shtet serioz nuk duhet të presë SPAK-un për të zbuluar çdo abuzim.Auditimi duhet të identifikojë paraprakisht:- riskun e prokurimeve;- konfliktet e interesit;- kontratat me kosto të pazakonta;- ndryshimet e përsëritura të kontratave;
– përqendrimin e tenderëve te të njëjtët operatorë;- pagesat pa rezultat;- projektet me kosto shumë më të lartë se standardi;- dëmin ekonomik;- dobësitë e kontrollit të brendshëm.
Pra:Auditimi duhet të parandalojë.SPAK duhet të hetojë kur ka indicie për vepër penale.Gjykata duhet të vendosë.Ky është sistemi.
PO KUSH AUDITON AUDITUESIT?
Kjo është pyetja që duhet të bëhet.Nëse një institucion auditimi evidenton një shkelje dhe ajo nuk ndiqet, kush mban përgjegjësi?Nëse një raport auditimi paralajmëron një risk dhe abuzimi ndodh përsëri, çfarë mekanizmi llogaridhënieje ekziston? Nëse një drejtues administrativ ka pasur kompetencë të kontrollojë dhe nuk ka vepruar, a duhet të shqyrtohet përgjegjësia e tij? Nëse një kallëzim nuk çon në hetim, qytetari duhet të ketë të drejtën të dijë, brenda kufijve që lejon ligji:Çfarë u verifikua?Çfarë u gjet?Pse u pushua ose nuk vijoi çështja?Jo çdo kallëzim është automatikisht vepër penale.Por çdo shtet demokratik ka nevojë për llogaridhënie procedurale.
MOS E KTHEJMË SPAK-UN NË FE
SPAK nuk duhet të trajtohet as si shpëtimtar, as si armik.
Duhet të trajtohet si institucion i shtetit ligjor.
Kritika ndaj një institucioni nuk është sulm ndaj drejtësisë.
Përkundrazi:
institucionet demokratike bëhen më të forta kur maten, kontrollohen dhe kritikohen mbi bazën e ligjit dhe rezultateve.
Prandaj pyetja nuk duhet të jetë:
“Sa persona arrestoi SPAK?”
Por:
Sa skema korrupsioni u çmontuan?
Nuk duhet të pyesim vetëm:“Sa dosje u hapën?”Por:Sa çështje përfunduan me vendime të formës së prerë?Nuk duhet të pyesim vetëm:“Sa pasuri u sekuestruan?”Por:
Sa dëm ekonomik u parandalua dhe sa pasuri të krijuara në mënyrë të paligjshme përfunduan realisht në interes të shtetit, sipas ligjit?Dhe pyetja më e rëndësishme:
A ËSHTË SOT MË E VËSHTIRË TË KORRUPTOSH SHTETIN SE SA ISHTE DJE?
Kjo është prova e vërtetë.Nëse përgjigjja është po, atëherë reforma ka prodhuar rezultat. Nëse përgjigjja është jo, atëherë duhet të pyesim pse.
SHQIPËRIA NUK KA NEVOJË PËR NJË SHPËTIMTAR
Shqiptarët kanë pasur shumë reforma.Kanë pasur institucione të reja.Kanë pasur premtime për “zero tolerancë”.Kanë pasur struktura të reja që premtonin fundin e pandëshkueshmërisë.Por shteti nuk ndërtohet duke pritur një institucion të vetëm.Shteti ndërtohet kur çdo institucion kryen detyrën e vet dhe kontrollon institucionin tjetër brenda mekanizmave kushtetues e ligjorë.
Kjo do të thotë:Qeveria vendos dhe administron.Kontrolli i brendshëm kontrollon.
Auditimi publik auditojnë fondet dhe performancën.SPAK heton veprat penale në kompetencën e tij.Gjykatat gjykojnë.Parlamenti ushtron kontrollin parlamentar.Qytetari dhe media ushtrojnë kontrollin demokratik.Kur këto hallka funksionojnë, korrupsioni bëhet më i vështirë.
PYETJA PËRFUNDIMTARE
Nuk dua një Shqipëri ku qytetari duhet të presë SPAK-un për çdo abuzim.
Dua një Shqipëri ku:kontrolli i brendshëm e zbulon;auditimi e evidenton;
administrata e korrigjon;institucionet përgjegjëse e raportojnë;
dhe, kur ka elementë penalë, drejtësia vepron.Ky është shteti funksional.Sepse SPAK-u nuk mund të jetë shpëtimtari i Shqipërisë.As KLSH.As gjykatat.As qeveria.As opozita.
Shpëtimtari duhet të jetë sistemi i institucioneve që funksionojnë sipas ligjit.Dhe prova më e madhe e reformës nuk është sa shumë emra të mëdhenj hyjnë në dosje.Prova është nëse një qytetar i zakonshëm, pa pushtet, pa lidhje dhe pa para, mund të marrë të njëjtën drejtësi si një politikan apo një biznesmen i fuqishëm.Sepse qëllimi i fundit i luftës kundër korrupsionit nuk është të mbushim burgjet.Është të ndërtojmë një shtet ku korrupsioni bëhet gjithnjë e më i vështirë për t’u kryer.
