Av. Ndue Pjetra
Nga 15 shkurti deri më 15 shtator: qytetari në “stand-by”, dosjet në gjumë dhe drejtësia në ankand
Në Shqipëri, drejtësia nuk vdes vetëm kur jepet një vendim i padrejtë. Drejtësia vdes edhe kur nuk jepet fare vendim. Vdes kur seancat shtyhen pa fund, kur dosjet mbeten mbi tavolina, kur kërkesat urgjente humbasin në korridoret e institucioneve dhe kur qytetari detyrohet të presë derisa sistemi të vendosë të zgjohet.
Nga 15 shkurti deri më 15 shtator krijohet përshtypja se një pjesë e madhe e vendit futet në “stand-by”. Për qytetarin që pret një vendim, kjo nuk është thjesht një periudhë kalendarike. Është koha e vdekjes së drejtësisë. Dhe kur drejtësia vdes, fillojnë pazaret.
Në shkurt nisin lëvizjet, transferimet, vakancat dhe ethet e riorganizimeve. Më pas vjen pranvera e shtyrjeve, vera e lejeve dhe gushti i zbrazjes institucionale. Deri në mesin e shtatorit, qytetari mbetet përballë një sistemi që formalisht ekziston, por praktikisht punon me frymëmarrje të ndërprerë.
Gjykatat nuk mbyllen zyrtarisht për shtatë muaj. Prokuroritë nuk vendosin tabelën “pushim”. Por drejtësia nuk matet me dyer të hapura dhe me punonjës që firmosin regjistrin e paraqitjes. Ajo matet me seanca të zhvilluara, hetime të kryera, vendime të arsyetuara dhe të drejta të mbrojtura në kohë.
Kur këto mungojnë, institucioni është i hapur vetëm në letër.
Në drejtësi, vonesa është një formë dënimi.
Një person nën masë sigurimi nuk mund të presë muaj të tërë që gjykata të gjejë kohë për çështjen e tij. Një familje që kërkon mbrojtje, një pronar që pret kthimin e pasurisë, një biznes i bllokuar nga një sekuestro, një i pandehur që kërkon pafajësinë apo një viktimë që kërkon drejtësi nuk mund të trajtohen si numra në një kalendar administrativ.
Për ta, çdo ditë ka pasoja.
Çdo seancë e shtyrë mund të jetë një ditë më shumë në burg, një muaj më shumë pa pronë, një kontratë e humbur, një biznes i falimentuar ose një familje e shkatërruar. Prandaj, kur drejtësia vonohet, ajo nuk qëndron neutrale. Ajo prodhon dëm.
Në Shqipëri është krijuar një normalitet i rrezikshëm: shtyrja nuk konsiderohet më përjashtim, por mënyrë pune. Mungon prokurori, mungon gjyqtari, mungon eksperti, mungon njoftimi, nuk është formuar trupi gjykues, nuk është zbardhur vendimi, nuk është administruar dosja. Arsyet ndryshojnë; viktima është gjithmonë e njëjta: qytetari.
Kur institucionet heshtin, pazaret flasin
Periudhat e ngadalësimit institucional nuk janë vetëm koha kur drejtësia fle. Ato janë edhe momentet kur mungesa e transparencës krijon terrenin më të përshtatshëm për pazare.
Kjo nuk do të thotë se çdo shtyrje fsheh korrupsion dhe as se çdo magjistrat është pjesë e një pazari. Një pretendim i tillë do të ishte i papërgjegjshëm. Por është po aq e papërgjegjshme të mohohet se një sistem i ngadaltë, i mbyllur dhe pa llogaridhënie krijon kushtet ideale për ndikim të paligjshëm.
Kur dosja nuk lëviz publikisht, ajo mund të lëvizë privatisht.
Kur vendimi nuk merret në sallën e gjyqit, shtohet dyshimi se mund të negociohet në korridor.
Kur qytetari nuk merr përgjigje nga institucioni, ai fillon të kërkojë ndërmjetësin.
Këtu nis pazari: jo domosdoshmërisht me një zarf mbi tavolinë, por me telefonata, favore, njohje, premtime, shtyrje të qëllimshme dhe përzgjedhje të momentit të përshtatshëm. Në një drejtësi pa transparencë, edhe heshtja mund të shndërrohet në monedhë.
Reforma ndryshoi tabelat, por jo kohën e qytetarit
Prej vitesh shqiptarëve u thuhet se reforma në drejtësi po jep rezultate. Janë krijuar institucione të reja, janë ndryshuar struktura dhe janë prodhuar statistika. Por qytetari nuk ushqehet me organigrama dhe nuk mbrohet nga fjalimet.
Pyetja është e thjeshtë: a e merr ai drejtësinë më shpejt, më drejt dhe me më pak kosto?
Nëse përgjigjja është jo, atëherë reforma nuk mund të shpallet e përfunduar.
Një sistem ku gjyqtarët janë të mbingarkuar, vendet vakante nuk plotësohen, vendimet vonohen dhe kalendari i seancave shpërbëhet gjatë verës nuk është një sistem funksional. Është një sistem që administron pritjen.
Dhe pritja është bërë burgu i padukshëm i qytetarit shqiptar.
Drejtësia nuk mund të marrë pushim nga Kushtetuta
E drejta për një proces të rregullt dhe për gjykim brenda një afati të arsyeshëm nuk është dhuratë e institucioneve. Është detyrim kushtetues dhe standard themelor i shtetit të së drejtës.
Leja vjetore është një e drejtë e ligjshme. Por funksionimi i drejtësisë është detyrim i pandërprerë i shtetit. Të dyja mund dhe duhet të bashkëjetojnë përmes organizimit, zëvendësimit dhe garantimit të kapaciteteve minimale. Nuk mund të jetë qytetari ai që paguan çmimin e keqorganizimit institucional.
Krimi nuk merr leje në gusht. Korrupsioni nuk pret shtatorin. Cenimi i pronës, lirisë dhe dinjitetit të njeriut nuk pezullohet sipas kalendarit të administratës.
Atëherë, përse duhet të pezullohet reagimi i drejtësisë?
Na duhen të dhëna, jo justifikime
Këshilli i Lartë Gjyqësor, Këshilli i Lartë i Prokurorisë, gjykatat dhe prokuroritë duhet të bëjnë publike të dhënat mbi seancat e shtyra, shkaqet e shtyrjeve, çështjet urgjente të patrajtuara, kohën mesatare të gjykimit dhe numrin e vendimeve të pazbardhura në afat.
Jo statistika të përgjithshme që zbukurojnë realitetin, por të dhëna konkrete për çdo institucion.
Duhet të dihet kush e shtyu çështjen, përse e shtyu dhe çfarë pasoje solli shtyrja. Sepse aty ku nuk ka transparencë, përgjegjësia tretet. Dhe aty ku nuk ka përgjegjësi, pazari gjen strehë.
Një popull nuk mund të mbahet në “stand-by”
Nga 15 shkurti deri më 15 shtator, qytetarit shqiptar nuk mund t’i kërkohet të presë në heshtje. Drejtësia nuk është shërbim sezonal dhe shteti i së drejtës nuk mund të funksionojë me orar veror.Nëse një sistem zgjohet vetëm kur ka presion publik, atëherë ai nuk është i pavarur; është i pandjeshëm.Nëse një dosje ecën vetëm kur ndërhyn dikush, atëherë nuk kemi drejtësi; kemi privilegj.Nëse qytetari duhet të njohë një prokuror, një gjyqtar, një politikan apo një sekser për të marrë atë që ligji ia njeh, atëherë drejtësia nuk është më pushtet i shtetit. Është treg.Koha e pritjes duhet të marrë fund. Institucionet duhet të japin llogari për çdo dosje të lënë në harresë, për çdo seancë të shtyrë pa shkak të arsyeshëm dhe për çdo afat të shkelur.Sepse drejtësia që vjen me vonesë mund të mos jetë më drejtësi.Ndërsa drejtësia që negociohet në heshtje është korrupsion i veshur me togë.
