Sistemi juridik shqiptar dhe drejtësia në krizë
A mund të mësojmë diçka nga Kanuni i Lekë Dukagjinit?
Nga Cafo Boga
Sistemi juridik shqiptar, ndonëse që prej vitit 2016 ka hyrë në një fazë të thellë reformimi, mbetet ende një nga institucionet më të kontestuara dhe më pak të besuara nga qytetarët. Korrupsioni, ndikimi politik, vonesat procedurale dhe mungesa e barazisë para ligjit janë plagë që gërryejnë themelet e shtetit të së drejtës.
Korrupsioni – një plagë e rrënjosur thellë
Prej dekadash, gjyqtarët dhe prokurorët janë përballur me akuza për korrupsion, klientelizëm dhe lidhje me interesa politike apo kriminale. Sipas Raportit të Departamentit Amerikan të Shtetit për të Drejtat e Njeriut (2024), “korrupsioni në gjyqësor mbetet një problem serioz dhe i përhapur në Shqipëri”. Në pasojë, është krijuar perceptimi se drejtësia blihet dhe se ligji nuk vepron njësoj për të gjithë. Vetëm 32% e qytetarëve besojnë se gjykatat janë të pavarura dhe të paanshme (Barometri i Ballkanit, 2023) – një shifër që tregon shkallën e thellë të mosbesimit publik.
Reforma në drejtësi – një proces historik me hapa të ngadaltë
Reforma në drejtësi, një ndër kushtet kryesore për integrimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian, nisi me qëllimin për të pastruar sistemin përmes procesit të vetting-ut. Komisioni i Pavarur i Kualifikimit ka shkarkuar dhjetëra gjyqtarë e prokurorë për pasuri të pajustifikuara apo shkelje etike.
Megjithatë, progresi është i ngadaltë. Raporti i Komisionit Evropian (2024) vëren se “zvarritjet në procesin e vetting-ut dhe mungesa e kapaciteteve gjyqësore kanë ndikuar negativisht në aksesin në drejtësi dhe kohëzgjatjen e procedurave”.
Drejtësi e vonuar, drejtësi e mohuar
Procedurat gjyqësore shpesh zgjasin me vite. Qytetarët përballen me mungesë gjyqtarësh, mbingarkesë dosjesh dhe gjykata që funksionojnë me kapacitete minimale. Në disa zona të vendit janë krijuar “gjykata fantazmë”, të cilat ekzistojnë vetëm në letër, duke u bërë simbol i dështimit të sistemit.
Ndikimi politik dhe mungesa e pavarësisë
Në teori, drejtësia është e ndarë nga politika; në praktikë, kufiri mbetet i turbullt. Emërimet në institucionet e reja, si Këshilli i Lartë Gjyqësor apo SPAK, shpesh janë shoqëruar me akuza për ndikim politik.
“Pavarësia e gjyqësorit duhet të jetë reale, jo vetëm formale,” thekson një raport i EURALIUS IV, mision i BE-së për ndihmën në reformën e drejtësisë shqiptare.
Akses i pabarabartë në drejtësi
Shtresat më të varfra dhe banorët e zonave rurale janë më të pambrojturit përballë sistemit. Mungesa e ndihmës juridike falas dhe kostot e larta e kthejnë drejtësinë në një luks për shumë qytetarë. Sipas Avokatit të Popullit (2023), “shteti ka dështuar të garantojë akses real në drejtësi për kategoritë në nevojë”.
Parimet e Kanunit dhe aktualiteti i tyre në shoqërinë moderne
Kanuni i Lekë Dukagjinit, një ndër kodet më të njohura të së drejtës zakonore shqiptare, për shekuj me radhë rregulloi jetën shoqërore, ekonomike dhe juridike në viset veriore të vendit. Edhe pse shpesh lidhet me dukuri si gjakmarrja apo pabarazia gjinore, Kanuni mbart vlera të thella morale e juridike që mund të frymëzojnë shoqërinë moderne shqiptare.
- Fjala e dhënë dhe besa – themel i besimit
Në Kanun, fjala e dhënë ishte ligj, dhe shkelja e saj turpëronte nderin. Sot, në një shoqëri ku besimi ndaj institucioneve është në krizë, rikthimi i ndershmërisë dhe përgjegjësisë së fjalës së dhënë do të kishte ndikim të thellë në politikë, ekonomi dhe jetën qytetare.
- Mikpritja dhe mbrojtja e mikut
“Miku është i shenjtë,” thuhet në Kanun. Kjo ndjenjë humane e mbrojtjes së tjetrit, pavarësisht prejardhjes, mbetet një nga vlerat më fisnike të shqiptarit. Në një kohë globalizimi dhe emigracioni masiv, kjo traditë mund të shërbejë si shembull tolerance dhe solidariteti.
- Barazia para ligjit
Kanuni njihte parimin e barazisë, pavarësisht pasurisë apo statusit. Sot, megjithëse kjo barazi është e garantuar nga Kushtetuta, praktika gjyqësore shpesh tregon të kundërtën. Frymëzimi nga ky parim do të ndihmonte në forcimin e shtetit ligjor dhe në luftën kundër oligarkisë që ka zëvendësuar shpesh demokracinë me kleptokraci.
- E drejta e pronës – themel i dinjitetit
Në Kanun, prona ishte e paprekshme. Vjedhja e saj konsiderohej mëkat dhe turp. Në Shqipërinë e sotme, çështjet e pronës mbeten të pazgjidhura prej më shumë se tri dekadash. Zbatimi i frymës së Kanunit në këtë fushë do të ndihmonte në vendosjen e drejtësisë pronësore dhe sigurisë ligjore.
- Pajtimi dhe ndërmjetësimi
Edhe pse Kanuni njeh institutin e gjakmarrjes, ai vë theks të fortë te pajtimi dhe ndërmjetësimi nga pleqtë e fisit. Ky koncept mund të përkthehet sot në forma moderne të drejtësisë restauruese dhe ndërmjetësimit komunitar, si mjet për uljen e konfliktualitetit social dhe ngarkesës gjyqësore.
- Vetëqeverisja locale
Kanuni ishte model i vetëqeverisjes lokale, ku autoriteti buronte nga komuniteti. Në një kohë kur pushteti qendror ka prirje ta përthithë çdo nivel vendimmarrjeje, ky model mund të frymëzojë decentralizim më të vërtetë dhe pjesëmarrje më aktive të qytetarëve.
Përfundim: drejt një drejtësie me rrënjë dhe vizion
Kanuni i Lekë Dukagjinit nuk është thjesht një relikt historik, por një pasuri kulturore që ruan parime të qëndrueshme mbi nderin, drejtësinë dhe përgjegjësinë. Këto vlera mund të ndërthuren me parimet moderne të shtetit ligjor për të ndërtuar një drejtësi që i shërben qytetarit, jo interesave të pushtetit.
Çfarë duhet bërë?
Ekspertët theksojnë disa hapa urgjentë:
- Përshpejtimin e procesit të vetting-ut, me ruajtjen e standardeve të larta profesionale;
- Rritjen e transparencës dhe publikimin e plotë të vendimeve gjyqësore;
- Digjitalizimin e shërbimeve të drejtësisë;
- Zgjerimin e ndihmës juridike falas;
- Shkëputjen reale të drejtësisë nga ndikimi politik.
Konkluzion
Sistemi juridik shqiptar ndodhet në një udhëkryq historik. Midis përpjekjeve për reformë dhe realitetit të vështirë në terren, sfida kryesore mbetet ndërtimi i një drejtësie të ndershme, të paanshme dhe funksionale. Shqipëria nuk mund të ecë drejt Evropës pa një drejtësi që mishëron barazinë, besën dhe dinjitetin – vlera që, në thelb, janë po aq moderne sa ishin edhe në kohën e Lekë Dukagjinit.
