Kastiot Bezati: Përmeti, qyteti i vetëm ballkanik, i djegur 4 herë brenda një viti nga nazifashistët

-Të nderosh Ditën e Flamurit dhe Ditën e Çliimit, 28 Nëntorin e vitit 1912 dhe 29 Nëntorin e vitit 1944, do të thotë të përulesh, të respektosh dhe të nderosh Shqiptaret

-“Unë dikur mendoja se populli më trim i Evropës ishin  gjermanët e, më vonë, si rus që jam vetë, kam thënë se janë rusët, kurse tani katërçipërisht jam i bindur se populli më trim i Evropës janë shqiptarët”, - shkruan A. S. Pushkini

- Përmetarët mbështetën qysh në fillim thirrjen që lëshoi Komiteti i Stambollit, formuar më 18 dhjetor 1877 për të mbrojtur atdheun

- Në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, 1878 – 1881,  ngjarjet me rëndësi të veçantë janë edhe dy Kuvendet Ndërkrahinore të Vilajetit  të Janinës

- Bijtë e Përmetit kanë luajtur një rol me rëndësi edhe në “Shoqërinë e të Shtypuri Shkronja Shqipe”, krijuar më 12 tetor 1879

- Një nga themeluesit e Komitetit të Manastirit, formuar më 1905 me kryetar Bajo Topullin, ishte Fehim bej Zavalani

-“Në qoftë sedo të korrësh pas një viti mbill grurë, por në qoftë se do të korrësh pas një shekulli ndërto shkolla’’, - thoshte Sami Frashëri.

- Në vitet 1906 – 1912 kur luftohej dhe u fitua Pavarësia, në viset e Përmetit vepronin 28 çeta patriotike

- Frashëri kur luftohej për Shpalljen e Pavarësisë, ishte qendra kryengritëse për viset e Shqipërisë së Jugut

- Përmeti u çlirua nga pushtuesit shekullorë osmanë më, 14 gusht 1912 nga çetat e lirisë të komanduara nga Menduh Zavalani

- Më 6 maj 1914 andartët grekë dogjën tërësisht Frashërin, u dogjën 318 shtëpi dhe u lanë pa strehë 1112 banorë


Të nderosh Ditën e Flamurit dhe Ditën e Çlirimit, 28 Nëntorin e vitit 1912 dhe 29 Nëntorin e vitit 1944, do të thotë të përulesh, të respektosh dhe të nderosh Shqipërinë. ’Nuk ka racë më të vjetër se shqiptarët në Europë”, - thotë Albert Dymo. Shqiptarët janë jo vetëm një nga popujt më të vjetër dhe autoktonë por edhe populli më trim i Evropës. “Unë dikur mendoja se populli më trim i Evropës ishin  gjermanët e, më vonë, si rus që jam vetë, kam thënë se janë rusët, kurse tani katërçipërisht jam i bindur, se populli më trim i Evropës janë shqiptarët”, - shkruan A. S. Pushkini.

Përmeti u pushtua nga osmanët  më 1417 dhe, ky vit, ndoshta është lidhur dhe me legjendën e parë të Përmetit, me atë të qeveritarit vendas të quajtur Premti, i cili për të mos rënë në duart e pushtuesve osmanë, së bashku me të bijën, Aleksandrën,  u hodhën nga Guri i Qytetit dhe, me vdekjen e tij  martire, i dha emrin Përmetit. Në viset e Përmetit përmasa të mëdha morën sidomos kryengritjet në vitet 1699-1714 në Dangëlli dhe ato të viteve 1833-1835 në Dëshnicë.  Me rezistencën e gjatë të armatosur është e lidhur edhe lufta e përmetarëve në frontin e arsimit. Ngritja e shkollës plotore laike  më 1778 shënoi fillimin e një vatre të re kulturore në qytetin e Përmetit. Veprimtaria e saj u shtua në vitet 1789-1820 kur treva e Përmetit qeverisej nga Ali Pashë Tepelena, pranë të cilit si këshilltar për çështjet ndërkombëtare ishte   iluministi  Kostandin Duka. Kjo erë kulturore nga qyteti u shtri edhe  në fshatra, sidomos në Frashër të Dangëllisë, ku më 1781 lindi një vatër e fuqishme e lëvizjes kombëtare me ideolog Tahir Skënderasi. Evetari i Naum Veqilharxhit sapo u botua më 1844 u përhap edhe në viset e Përmetit. Autori i letrës atdhetare që iu drejtua nga Korça më 25.04.1845 Naumit në Rumani, ishte përmetari Thanas Paskali, gjyshi i Odise Paskalit.

Mbështetja

Përmetarët mbështetën qysh në fillim thirrjen për të mbrojtur atdheun që lëshoi Komiteti i Stambollit, formuar më 18 dhjetor 1877 dhe që kishte për kryetar Abdyl Frashërin, ku bënin pjesë edhe përmetarët Sami Frashëri dhe  Jani Vretua nga Postenani, që në atë kohë Postenani ishte fshat i trevës së Përmetit. Në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, 1878 – 1881, ndër ngjarjet me rëndësi të veçantë janë edhe dy Kuvendet Ndërkrahinore të Vilajetit  të Janinës, zhvilluar në Frashër, i pari u mbajt në maj 1878  dhe i dyti në qershor 1880, të dy u organizuan në Teqenë bektashiane të Frashëri dhe  u drejtuan nga Abdyl Frashëri, imbështetur fuqimisht nga Babai i Teqesë së Frashërit, Baba Alushi, që ishte një klerik  dhe atdhetar i madh, të cilit populli i këndon: “Kush do Shqipërinë kush?,/ I miri Baba Alush”, këngë  të cilën  e kërcente   nëpër dasma edhe Petro Nini Luarasi, shkruan Guri K Sevo në kujtimet e veta të botuara më 1936. Në Kuvendin e Frashërit, ndër të tjera, u protestua kundër vendimeve të Traktatit të Shën Stefanit të 3 marsit 1878, për të cilin dy muaj më vonë, më 3 maj 1878, Abdyl Frashëri do të shkruante në revistën “Lajmëtari i Vjenës”: “Traktati i Shën Stefanit do të   thotë nënshtrimi i njërit ndaj tjetrit, nënshtrimi i jo sllavëve ndaj sllavëve’’. Në Kuvendin II të Frashërit, nisur nga kujtimet e shkruara më 1922 nga mikrobiologu Refat Frashëri, dhëndri i Shahnishasë, motrës së Vëllezërve Frashëri, Abdylit, Naimit e Samiut, si dhe xhaxhai i aktorit Naim Servet Frashëri, ndër të tjera ngrihet mendimi  se, ndoshta për herë të parë ideja e formimit të Qeverisë së Përkohshme Shqiptare u hodh në këtë kuvend nga Abdyl Frashëri, i cili siç dihet u realizua në janarin e 1881-it në qytetin e Prizrenit.  Bijtë e Përmetit kanë luajtur një rol me rëndësi edhe në “Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqipe”, krijuar më 12 tetor 1879 në shtëpinë e Abdyl Frashërit në lagjen ”Pera” të Stambollit. Nga 28 anëtarët    themelues të kësaj shoqërie 11 ishin nga treva e Përmetit, domethënë 40% e anëtarëve  ishin nga viset e Përmetit, kryetari së cilës ishte Sami Frashëri. “Shkronjat janë arma më e fuqishme e përparimit dhe e diturisë”, - ka thënë Hasan Tahsini. Kërkesat  për  një ’’abece për të gjithë” sollën Kongresin Kombëtar të Manastirit, që u hap më 14 nëntor dhe i mbylli punimet më 22 nëntor 1908. Nga 32 delegatë me të drejtë vote të Kongresit, 3 ishin nga  viset e Përmetit. Ishin: Mit’hat Frashëri, kryetari i Kongresit, Fehim bej Zavalani, i cili hapi edhe punimet e Kongresit, si dhe Shefqet Isuf Frashëri. Nga 18 delegatë të  tjerë si  pjesëmarrës pa të drejtë vote në Kongres, 2 ishin nga treva e Përmetit: Fahri bej Frashëri dhe Izet Veli Zavalani. Pra nga 50 delegatë, 5 ishin nga viset e Përmetit, shifër kjo e barabartë me 1/10 e delegatëve të Kongresit të Manastirit.

 Përmeti u bë një vatër e fuqishme e luftës për Shpalljen e Pavarësisë.

Një nga themeluesit e Komitetit të Manastirit, formuar më 1905 me kryetar Bajo Topullin, ishte Fehim bej Zavalani. Sapo kaloi përmes Ceries e Dangëllisë çeta e Çerçiz Topullit u bashkua me të   riun Hajredin Tremishti. Disa muaj më vonë formohet në këtë trevë e para çetë patriotike me komandant Riza Velçishtin nga Ceria, të cilin Çerçiz Topulli e quante kryekomit të Shqipërisë së Jugut. Riza Velçishti ”ishte trim, i urtë dhe kish vënë kokën në torbë për shqipe e Shqipëri”, - shkruan Shahin Kolonja, dhëndri i Naim Frashërit. Më 7 korrik 1907 Nexhip Bënja e Myrteza Panariti vrasin kollazin turk në mes të Leskovikut, sepse shau Shqipërinë. Në vitet 1908 – 1910 atdhtarët e kësaj treve krahas luftës me armë vazhduan edhe luftën  meshkronja.  Në qoftë se në dhjetvjeçarin e fundit të shekullit XIX Petro Nini Luarasi, i cili  ka punuar edhe në Dangëlli, u drejtohej kundërshtarëve me fjalët: ”Vramëni, po mblidhmani gjakun, se do t’u duhet nipërve  tuaj të shkruajnë gjuhën e nënës”, më 1908, si shkruhet në gazetën “Liria”, atdhetari Ali Irfan Përmeti u drejtohej bashkëatdhetarëve me fjalët:”Nga të pangrënit vdesin 20 – 30 shpirt,  nga padija vdes mëmëdheu me të gjithë”, thënie  që mishronte më së miri lëvizjen arsimore në trevën e Përmetit. Atdhetarët e trevës së Përmetit, përsa i përket arsimit e shkollës shqipe,u udhëhoqën nga mësimet e Naimit dhe të Sami Frashërit. “Dritë e diturisë përpara do të na shpjerrë”, - shkruante Naim Frashëri. “Në qoftë sedo të korrësh pas një viti mbill grurë, por në qoftë se do të korrësh pas një shekulli ndërto shkolla’’, - thoshte Sami Frashëri. E para shkollë shqipe në trevën e Përmetit u hap më 12 tetor 1908 në Frashër me mësues Hasan Hoxhë Efendiun  nga Sanjollasi i Kolonjës, nën kujdesin e Baba Abedinit të Teqes së Frashërit. Shkolla u ngrit në qëndër të Frashërit në pronat e atdhetarit Karafil Halil Frashërit. Gjatë vitit 1909 dështuan edhe përpjkjet e emisarëve helenë për të hapur gjimnaz grek në qytetin e Përmetit. “Ç’duan këta zotërinj në Përmet? … Gjuha shqipe nuk harrohet në Përmet dhe Përmeti është dhe do të  jetë Shqipëri”, - shkruante Stavro Dhimitri nga Përmeti më 7 mars 1909 në gazetën ”Liria”.

Në viset e Përmetit

Në vitet 1906 – 1912 kur luftohej dhe u fitua Pavarësia, në viset e Përmetit vepronin 28 çeta patriotike, 17 nga të cilat ishin të Përmetit dhe 11 ishin te Korçës, Gjirokastrës, Sarandës, Kolonjës dhe Skraparit. Çetat e trevës së Përmetit: Çeta e Riza Velçishtit, At Stath Melanit, Mehmet Pavarit, Nexhip Bënjës, Mendu Zavalanit, Kamber Bënjës, Izet Zavalanit, Vangjel Gjikës, Servet Frashërit, Zaim Bubësit,  Mete Topojanit, Riza Xhungës, Arif Rodenjit, Meleq Frashërit, Ahmet Kajcës, Ferit Frashërit, Ali Kames. Çetat  e krahinave të tjera të Shqipërisë:  Çeta e Çerçiz Topullit dhe Mihal Gramenos, Sali Butkës apo Sali Aliçkasit nga Butka me orgjinë nga Frashëri, Themistokli Gërmenjit, Spiro Bellkamenit, Namik Delvinës, Namik Hadërit, Bilal Roshanjit, Iliaz Kurtesit,  Ali Çepanit, Xhemal Malindit dhe  Qamil Panaritit. Më 1911, nga tërësia e veprimeve luftarake, lufta më e ashpër u zhvillua më 7 korrik  në Nivë të Pagrisë së Ceries nga luftëtarët e çetave të drejtuara nga Nazif Hadëri, Nazif Delvina, Zaim Bubësi e Ali Çepani. Në këto luftime ranë dëshmorë Nazif Hadëri nga Palavlia e Sarandës dhe Bilal Bersaka nga Skrapari si dhe u plagos Zaim Bubësi. Frashëri kur luftohej për Shpalljen e Pavarësisë, ishte qendra kryengritëse për viset e Shqipërisë së Jugut. “Qendra kryengritëse . . . ndodhet në rrethet e Frashërit”, - thuhet në telegramin Nr. 2354 datë 22.07.1912 të konsullit Prohaska drejtuar Karl Berhtoldit në Vjenë.

Çlirimi nga pushtuesit shekullorë turq

Përmeti u çlirua nga pushtuesit shekullorë osmanë më 14 gusht 1912 dhe u çlirua nga çetat e lirisë të komanduara nga Menduh Zavalani, Mehmet Pavari, Spiro Bellkameni e Nexhip Bënja. Të katër ishin nga komandantët më të dëgjuar në Shqipëri. Menduh Zavalani, “luftoi … burrërisht me flamur në dorë për nder të Shqipërisë”, - shkruan Mihal Gramenua më 25.10.1925 në gazetën “Koha”. Mehmet Pavari, kur u plagos në luftë me pushtuesit në Vilë të Buhalit, menjëherë iu ngrit nga populli kënga, ku në disa nga vargjet thuhet: ”O ju vajzat e Përmetit,/ Prisni gjysmën e gërshetit, / T’i lidhni plagën Mehmetit”. Spiro Bellkameni, pasi u vra më 14.10.1912, te “Ylli i Mëngjesit” shkruhej: “Veprat atdhetare të Spiro Bellkamenit janë të ditura prej çdo shqiptari”. Nexhip Bënja, kur më 28 Nëntor 1932 u përurua Monumenti i Luftëtarit Kombëtar në Korçë, Odise Paskali, autori i këtij monumenti, në kujtimet e tij, shkruan: “Në një moment një plak tha: “Ky është Nexhip Bënja”! Çava ta arrija plakun e ta pyes se nga e kuptoi ai që statuja ime ishte Nexhip Bënja”. Më 14 gusht 1912 flamuri kombëtar shqiptar u ngrit mbi  Kullën e qytetit të   Përmetit. Përmeti i çliruar e priti me entuziazëm ftesën e Ismail Qemalit për të dërguar delegatë në Kuvendin që do mbahej në Vlorë. Nënprefektura e Përmetit u përfaqësua në Kuvendin Historik të Vlorës, 28.11 – 04.12.1912, nga Mit’hat Frashëri, Syrja bej Vlora dhe Veli bej Këlcyra. Flamuri i Shqipërisë u ringrit në Përmet edhe më 28 nëntor 1912. Kush e ngriti? Në një Certifikatë të Këshillit Administrativ të Përmeti, Nr.13 datë 13.01. 1929, ndër të tjera thuhet: ”Z. Ramiz Shehu nga Gjirokastra ka qenë nënprefekt në Përmet … dhe ngriti Flamurin Kombëtar të shenjtë sipas instruksioneve e urdhnave të marruna nga Kongresi i Vlorës”. Në dhjetor 1912 ushtria e rregullt greke dhe bandat e parregullta të Gjiritit pushtuan trevën e Përmetit. Në vitet 1913 – 1914, forcat shoviniste greke kryen masakra, nga të cilat veçojmë masakrën që ata kryen në Kuqar e Pacomit ku, 97 veta nga këto dy fshatra, u masakruan në Kosinë më 10.03.1914.  Shovinistët grekë, bandat e Gjiritit dhe ushtria e Athinës dogjën tërësisht apo pjesërisht 46 fshatra, bënë shkrumb e hi 1258 shtëpi dhe lanë pa strehë 6409 banorë. Më 6 maj 1914 andartët grekë dogjën tërësisht Frashërin, u dogjën 318  shtëpi dhe u lanë pa strehë 1112 banorë. Në Frashër ”të gjitha shtëpitë kishin nga një flamur të Shqipërisë nëpër dritare, të cilët u dogjën bashkë me shtëpitë”, - shkruan prifti atdhetar Kosta Papa Tomori nga Leusa. Më 1914, Qazime Iliaz Murati, vajzë nga Kreshova martuar në  Ogren, për t’i shpëtuar torturave e çnderimit nga bishat greke, nga vendi i quajtur “Kodra” u hodh në humnerën e  Ormaneve në Ogren, duke u shndërruar në simbol të nderit, të bukurisë e trimërisë të vajzave e grave të Përmetit. ”Greqia kërkonte me çdo kusht që Shqipëria e Jugut të bashkohej me Greqinë”, - shkruante francezja Eleonora de Vila, martuar me Nuri bej Vilën nga Frashëri. Përmeti nuk u pajtua por luftoi edhe me pushtuesit e Romës , te cilët e okupuan Përmetin  menjëherë pasi mori fund okupacioni grek më 12 tetor 1916. Në vjeshtë të vitit 1919, në shtëpinë e Hamit Xhungës në qytetin e Përmetit, u formua Komiteti ”Mbrojtja Kombëtare”, që udhëhoqi kryengritjen çlirimtare kundër pushtuesve të Romës. Në këtë komitet, ndër të tjerë,  bënin pjesë  edhe  Stavro Vinjahu, Ahmet Kajca, Piro Plumbi, Mehmet Pavari e Ali Këlcyra. Pushtuesit italianë u detyruan të largohen nga Përmeti më 18 prill dhe nga Këlcyra më 19 prill 1920. Në qershor 1920, më shumë se 200 përmetarë, nën komandën e Riza Ceroves dhe Ahmet Kajcës, luftuan kundër garnizonit italian të përqendruar në Kalanë e Tepelenës e më tej morën pjesë në luftimet e korrikut në Vlorë. Përmeti, në Kongresin Kombëtar të Lushnjës, 01  - 31.01.1920,  si nënprefekturë, u përfaqësua nga Kasëm Radovicka, Spiro Kosova dhe Ali Këlcyra. Morën pjesë në këtë Kongres edhe Eshref Frashëri si përfaqësues i Korçës, Hasit e Lumës dhe Faslli  Frashëri si përfaqësues i Leskovikut.

Pushtimi fashist

Në vitet 1936 – 1939 rreziku i pushtimit fashist të vendit ngjalli shqetësim të thellë edhe te populli i Përmetit. Midis vullnetarëve shqiptarë që shkuan në Spanjë dhe luftuan në radhët e brigadave ndërkombëtare kundër fashizmit, ishin edhe 3 atdhetarë nga viset e Përmetit: Musa Fratari nga Fratari, Daut Muçua nga Podgorani dhe Sabri Lumani nga Katundishta, prej të cilëve dy të parët dhanë edhe jetën më 1938: Musai në betejën e Ebros, ndërsa Dauti në frontin e Madritit. Lufta Antifashiste Nacionalçlirimtare e ktheu Përmetin në simbol të luftëtarit të lirisë, të çlirimit dhe pavarësisë. Si qytet dhe si rreth Përmeti dha kontributin e vet në këtë luftë, ku 8 % e popullsisë u rreshtua në radhët e luftëtarëve të UNÇSH, përqindje kjo që ngrihet mbi mesataren e vendit dhe këta bij trima të Përmetit luftuan nazifashistët brenda e jashtë kufijve të Përmetit dhe Shqipërisë. LANÇ-i në Përmet, 11 prill 1939 – 13 shtator 1943, qëndron brenda hapësirës kohore të LANÇ-it në Shqipëri, 7 prill 1939 – 29 nëntor 1944, si dhe brenda hapësirës kohore të Luftës II Botërore,  e cila u zhvillua në 2077 ditë, 1 shtator 1939 – 8 maj 1945, dhe përbën konfliktin më të ashpër gjatë së cilit u përfshinë në konflikt 61 shtete me një popullsi rreth 1 miliardë e 700 milionë njerëz, e barabartë me 80 % të popullsisë së botës dhe që u mobilizuan 110 milionë trupa, të cilët i  zhvilluan veprimet e tyre luftarake në territorin e 40 shteteve në Evropë, Azi e Afrikë.

Përmeti u pushtua nga fashistët e Romës më 11 prill 1939 nga trupat e kolonel Karazit.

Në tre vitet e para te këtij pushtimi rezistenca antifashiste u shpreh veçanërisht nëpërmjet demonstratës  së 7 prillit 1939 të përmetarëve të drejtuar nga shoqëria “Leka i Madh” dhe grevës  së punëtorëve të 26 marsit 1940 të zhvilluar në shoqërinë italiane “Puriçeli” në asfaltimin e rrugës Këlcyrë – Përmet. Lëvizja antifashiste merr përmasa të gjëra gjatë vitit 1942. Më 11 tetor çlirohet nga çeta partizane e Skraparit dhe forcat territoriale të Dangëllisë vendlindja e Vëllezërve Frashëri, Frashëri dhe e gjithë Dangëllia. Të nesërmen, më 12 tetor, nga frika e sulmit të partizanëve largohet postkomanda nga Hotova dhe çlirohet Ceria. Më 12 dhjetor, nga presioni i partizanëve të çetës së Zagories, largohet postkomanda e Malëshovës dhe çlirohet krahina e Malëshoves. Tre ditë më vonë, më 15 dhjetor, presioni i vazhdueshëm i çetës partizane të Leskovikut, detyroi largimin e postkomandës nga Biovizhda dhe çlirohet krahina e Rrëzës.

 Nesër do lexoni:

- Në pranverën e vitit 1943, midis përfaqësuesve të Frontit Antifashist Nacionalçlirimtar dhe përfaqësuesve të Ballit Kombëtar u zhvilluan edhe biseda por nuk u arrit bashkëpunimi

-Në Soropull të Dangëllisë më 25 mars 1943 u vunë përballë  Skënder Çaçi, Sulo Kozeli e Minella Bulka me Safet Butkën, Avni Radovickën e Myslim Zavalanin

- Në Gosnisht të Ceries më 10 prill 1943 u vunë përballë Dashnor Mamaqi e Dhimitër Lamani me Veli Zleushën e Xhevdet Meçanin

-“Populli e urren mjaft organizatën e Ballit”, - i raportonte qendrës së tij në Tiranë Ali Këlcyra më 25 shtator 1943

- Si u formuan çetat partizane: “Musa Fratari”, e Rrëzës, “Naim Frashëri’’, “Dëshnica”,”Riza Velçishti”, dhe “Çlirimi”

-Nga drejtuesit më kryesorë të këtyre çetave partizane ishin: Feti Bubësi, Dashnor Mamaqi, Fadil Kame, Riza Çaçi, Birçe Sinemati, Minella Bulka, Petrit Radovicka