Shqipëria ka kaluar një histori ku pushteti është përqendruar tek figura të forta, duke prodhuar stabilitet të përkohshëm, por gjithmonë në kurriz të lirisë dhe institucioneve. Nga monarkia e Zogut tek izolimi totalitar i Hoxhës, e deri te tranzicioni i pas viteve ’90, modeli i dorës së fortë ka mbetur i pranishëm, shpesh i maskuar nën fasadën e demokracisë. Aktualiteti tregon se centralizimi i pushtetit, patronazhi politik dhe kontrolli mbi mediat e mbajnë ende gjallë këtë model. Krahasimi me vendet e rajonit tregon se Shqipëria ka lëvizur shumë ngadalë drejt konsolidimit demokratik. Megjithatë, diaspora dhe integrimi europian ofrojnë mundësi reale për të thyer këtë cikël të ngurtësuar dhe për të ndërtuar institucione të forta që mund të zëvendësojnë nevojën për drejtim me dorë të fortë.
Profesor Panariti, kur flasim për drejtimin me dorë të fortë në Shqipëri, çfarë na mëson e kaluara?
Prof. Edmond Panariti: E kaluara na tregon se pushteti i përqendruar tek një individ ka prodhuar stabilitet të përkohshëm, por gjithmonë në kurriz të lirisë dhe zhvillimit institucional. Ahmet Zogu e ndërtoi monarkinë mbi patronazhin dhe kontrollin personal, duke e vendosur ligjin nën autoritetin e tij. Enver Hoxha e çoi këtë model në ekstrem, duke izoluar vendin dhe duke e shndërruar në një laborator të kontrollit total. Pas viteve ’90, Shqipëria u përpoq të ndërtonte pluralizëm, por trashëgimia e sundimit absolut e bëri tranzicionin të brishtë dhe të pasigurt.
Si e shihni periudhën e tranzicionit demokratik?
Prof. Edmond Panariti: Tranzicioni ishte i mbushur me kriza. Trazirat e vitit 1997 treguan se institucionet ishin të dobëta dhe se sistemi mund të rrëzohej lehtësisht. Liderët e rinj , veçanërisht ata aktualë trashëguan teknikat e kontrollit të fortë: patronazhin elektoral, ndikimin mbi gjyqësorin dhe mediat, si dhe kultet e liderëve që e projektojnë veten si të pazëvendësueshëm. Demokracia formale u shoqërua me praktika autokratike, duke e mbajtur vendin në një gjendje të pasigurt.
A është ky fenomen i veçantë për Shqipërinë?
Prof. Edmond Panariti: Jo, është pjesë e një modeli rajonal. Serbia pas Millosheviçit ka pasur të njëjtin problem me centralizimin e pushtetit. Vetëm, Kroacia dhe Sllovenia, falë integrimit më të shpejtë në BE, arritën të ndërtojnë institucione më të forta dhe një kulturë demokratike më të konsoliduar. Shqipëria, për fat të keq, ka lëvizur shumë ngadalë, shpesh duke u kthyer pas.
Gazetari: Si e përshkruani aktualitetin politik shqiptar?
Prof. Edmond Panariti: Sot kemi një sistem formal demokratik, por praktikat shpesh janë autokratike. Centralizimi i pushtetit ekzekutiv, kontrolli mbi mediat dhe patronazhi politik në zgjedhje tregojnë se demokracia është më shumë fasadë sesa substancë. Reforma në drejtësi, megjithëse e shpallur si hap drejt modernizimit, shpesh perceptohet si e instrumentalizuar për të konsoliduar pushtetin e një grupi të ngushtë. Administrata publike përdoret si mjet elektoral, mediat përballen me presion, dhe opozita shpesh delegjitimohet jo përmes debatit demokratik, por përmes mekanizmave të kontrollit institucional.
Sa ndikon kultura politike në këtë realitet?
Prof. Edmond Panariti: Trashëgimia e gjatë e sundimit autokratik ka krijuar një kulturë politike ku qytetarët shpesh e shohin liderin si “babain e kombit”. Ky perceptim e ngadalëson ecjen drejt demokracisë reale, pasi shoqëria ende e lidh stabilitetin me figurën e fortë, jo me institucionet. Krahasuar me vende si Kroacia apo Sllovenia, ku kultura demokratike është më e konsoliduar, Shqipëria mbetet e mbërthyer në një model ku dora e fortë shihet si garanci e rendit.
A mund të luajë diaspora një rol në ndryshimin e këtij modeli?
Prof. Edmond Panariti: Pa dyshim. Diaspora shqiptare sjell përvoja demokratike nga vendet ku jeton dhe mund të ushtrojë presion për reforma më të thella. Përmes investimeve, angazhimit politik dhe kulturor, ajo mund të ndihmojë në forcimin e institucioneve dhe në ndryshimin e kulturës politike. Ky është një potencial i madh, por ende i pashfrytëzuar plotësisht.
Po integrimi europian, si ndikon?
Prof. Edmond Panariti: Integrimi europian është një shtytës i fuqishëm për modernizimin e sistemit. Procesi i anëtarësimit në BE kërkon standarde të larta në drejtësi, administratë dhe ekonomi. Kjo e detyron klasën politike shqiptare të ndërmarrë reforma që ndryshe do të shtyheshin pafund. Megjithatë, integrimi nuk është garanci absolute: pa vullnet politik të brendshëm, modeli i dorës së fortë mund të vazhdojë. BE-ja ofron kornizën, por është shoqëria shqiptare ajo që duhet ta mbushë me përmbajtje.
Dhe përfundimisht, cila është e ardhmja e drejtimit me dorë të fortë në Shqipëri?
Prof. Edmond Panariti: E ardhmja varet nga ndërtimi i institucioneve të forta që mund ta zëvendësojnë nevojën për liderë të pazëvendësueshëm. Pushteti nuk duhet të jetë monopol i individit, por produkt i një sistemi të drejtë dhe të barabartë. Vetëm atëherë Shqipëria mund të dalë nga cikli i përsëritur i autoritarizmit dhe të ndërtojë një demokraci që nuk është fasadë, por realitet i prekshëm. Integrimi europian dhe diaspora janë dy shtylla që mund ta përshpejtojnë këtë proces, por pa një ndryshim të kulturës politike brenda vendit, modeli i dorës së fortë do të vazhdojë të mbizotërojë.
