1. E kam thënë edhe gjetkë: “Ezopi” ynë, Ferit Lamaj, mjeshtër i thurjes së vargut fabulesk, autor i mbi 5000 krijimeve në këtë fushë, është kaq i rrallë në krejt rruzullin, sa nuk do ta gjesh një të dytë edhe po të kërkosh me fenerin e Diogjenit.
Krijimtaria fabuleske e këtij autori është e begatë, sasiore e cilësore. Disa vëllime të tilla janë titulluar pikërisht me numrin progresiv të fabulave të krijuara: “201 fabula”, “555 fabula”, “1111 fabula”. Kohët e fundit numri i “fëmijëve” të tij, siç i quan me përkëdheli fabulisti, ka kaluar 5000. Ky është një tregues i qartë, i qenësishëm talenti e përkushtimi. Dhe ja, sot në dorë kemi një vëllim të ri të llojit, “Gjah dhe antigjah”.
Kur pyet Feritin për këtë arritje, për këtë rekord sasior, ai të përgjigjet me thjeshtësi:
– M’i ofron vetë jeta…- E nis ta argumentojë, duke të të sjellë si shembull gjenezën e ndonjë krijimi.- Një ditë tek kaloja vijave të bardha, një motoçiklist nervoz e i paduruar nuk priti shenjën e blertë për t’u nisur, por i dha gaz motorit dhe fluturoi si i shkalluar. Për pak sa nuk aksidenti një fëmijë kalimtar… “Ky dashka dy të kuqe që të përmbahet!” tha i nxehur dikush, duke bërë me shenjë nga semafori… “…dashka dy të kuqe” – pikërisht kjo qe bërthama, fara e krijimit. Në fabulën time që m’u formësua duke ecur, unë ia shtova ato “të kuqet”, e bëra me tri, që t’i shkonte më përshtat tre “syve” që ka semafori.- Dhe poeti zuri të na e recitonte.
– Jo,- ia lëmë mënjanë modestinë ne,- merita nuk është vetëm e jetës, por jotja në radhë të parë, e autorit. Ti ke një shqisë të gjashtë, atë estetike, për të të zbuluar e për të peshkuar me imtësi poetike majanë fabuleske në jetë. Dhe vërtet, Lamaj është një vërejtës i hollë, me nuhatje të mprehtë prej artisti, krijues me laboratorin e vet modern aktiv. Qoftë edhe duke lexuar vetëm vëllimin që kemi në duar, patjetër që do të kristalizohen disa veçanti të fabulës-perlë të autorit. Secila moshë gjen ushqimin e vet estetik faqeve të librit.
Ja një akullore e tij për fëmijët:
“Bar – Kafe”// Nastradini hiç s’e zgjati,/ fët kërceu nga veshgjati:/ – Qenka klub edhe jo llafe,/ Ti ha bar e unë pi kafe…
Ja një limonadë njëvargëshe për të rinjtë:
“Pispillosje”// Flokëllak, por bythëkakë…
Ja edhe një kafe për të moshuarit:
“Qyqja”// Zogjtë e qyqes në lëndinë/ Ikën, morën arratinë.// Ç’brenga, halle, udhëkryqe;/ Zonja Qyqe ngeli qyqe…
Por le të përqendrohemi në disa karakteristika të përmbajtjes dhe të formës së kësaj krijimtarie.
Një mori temash
2. Fabula e Ferit Lamajt kap një mori temash, duke mos nënkuptuar thjesht larmi tematike. Ajo është e lidhur me problemet aktuale të popullit tonë. Ndalet jo vetëm në vese njerëzore, por edhe në dukuri shoqërore, në probleme të tranzicionit demokratik të tejzgjatur, në hallet e përditshme, qoftë edhe në pusetat që ua kanë vjedhur mbulesat për skrap, në tregun e mallrave që u ka kaluar afati i skadimit ose në ushqimet e modifikuara gjenetikisht. Me fuqinë goditëse të zhanrit ndaj dukurive negative, autori hyn shpatëzhveshur në pallatin e qeverisë (në pyll-shtetin, siç e quan ai në mënyrë figurative), në sallën e Kuvendit Popullor, në selitë e partive, në bashki e në gjykata. Godet mbi ta, mbi gjykatës dinakë e mjekë të pandërgjegjshëm. Të kuptohemi, jo mbi njeriun mbartës të vesit, por mbi veset e tyre.
Fabula nga Ferit Lamaj
Derrit …Dajë!
Dosa sosi Drejtoreshë;
boll e zonja veç për peshë.
Çfarë lugati, çfarë lubie!
Që të gjithë u bënë me hije,
dyllë fytyrat – e verdhë veze:
s’i thonë “Dosë”, por i thonë …“Teze”!
Kurnacëri prindërore
Lodra porsi shokët
po lyp vogëlushi.
Babi i prek flokët:
– Ja, ke …bibilushin!
Dhëmballa e pjekurisë
Kjo Dhëmball’ e pjekurisë,
flasim ashiqare:
po më çmend e më bezdis,
…aguridhe fare.
Tradhti bashkëshortore
Plasi cipa fare,
Dhia broçkulliste:
“Pse qenkam tradhtare!
Jo, jam altruiste…”
“DR. Lejleku”
Një Gic Kukësi qysh parvjet
ngriti stallën në bregdet.
Te klinika e një mjeku
kjo tabelë: “DR. Lejleku”.
Gicit noçka prush e flakë:
“Domethënë, je durrsak!”-
Plasën gozhdët dhe çekiçi,
fët tabela: “KU. Gici”…
Flakë
Njërës flakë i mori dhoma.
“Thirr zjarrfikësin, ç’pret akoma?!”
Hëm kurnace, hëm debile:
“Kam dy orë që i çoj zile…”
Top plehu
Një brumbull xhiron topin,
xhiron e argaliset:
“Nuk rrotullohet Globi;
jo, Globi rrokulliset…”
