Shpërndahen paratë për rimbursimin e teksteve, ja kategoritë përfituese që duhet të marrin lekët

Objektiva

Terma kyçe

Kimia e jetës

• Të identifikojë njësitë bazë (monomerët) të lyrave, proteinave, karbohidrateve dhe acideve nukleike;
• të përshkruajë karakteristikat e lyrave (substanca organike, përbërës të membranës qelizore, burim energjie);

• të përshkruajë karakteristikat e karbohidrateve (substanca organike, përbërës të murit qelizor, burim energjie, celuloza);
• të krahasojë përdorimin e karbohidrateve dhe të lyrave si burim energjie;
• të përshkruajë karakteristikat e proteinave (substanca organike, rolin ndërtues e funksional, duke përfshirë dhe enzimat);
• të përshkruajë ndërtimin e acideve nukleike (substanca organike, njësia bazë e ndërtimit janë nukleotidet, të përbëra nga sheqer, mbetje të acidit fosforik, si dhe nga baza të azotuara, ADN-ja është e përbërë nga dy fije, strukturë helikoidale dhe ARN-ja nga një fije);
• të përshkruajë ndërtimin dhe funksionin biologjik të molekulës së ATP-së (pa formula kimike);
• të zgjidhë ushtrime në lidhje me kiminë e jetës;
• të realizojë hartën e koncepteve për përbërjen organike të qelizës.

Substancë inorganike

Substancë organike

Monosakaride

Polisakaride

Sheqerna / karbohidrate

Proteinë

Enzimë

ADN dhe ARN

Nukleotide

Yndyrat / lipidet

ATP

• Të shpjegojë pse qeliza eukariote është më komplekse se ajo prokariote;
• të skicojë, me të gjitha organelat, një qelizë bimore dhe një qelizë shtazore, të para në mikroskopin elektronik;
• të shpjegojë pse membrana qelizore ka veti gjysmëpërshkuese (difuzioni, osmoza, shpërhapja e lehtësuar dhe transporti aktiv);
• të diskutojë për procesin e endocitozës dhe ekzocitozës;
• të shpjegojë procesin e mitozës me të katërta fazat dhe procesin e citokinezës në qelizat bimore;
• të analizojë pse procesi i mitozës ka rëndësi në ruajtjen e numrit të kromozomeve gjatë riprodhimit seksual;
• të diskutojë pse procesi i mejozës rezulton në formimin e qelizave haploide (gametave);
• të shpjegojë si ndodh procesi i mejozës;
• të analizojë rëndësinë e procesit të mejozës në riprodhimin seksual;
• të krahasojë ndërmjet tyre procesin e mitozës me të mejozës;
• të skicojë fazat e mitozës dhe të mejozës;
• të zgjidhë ushtrime në lidhje me biologjinë qelizore;
• të realizojë hartën e koncepteve për biologjinë qelizore.

Qelizë eukariote

Bërthamë

Organelet qelizore

Mur qelizor

Funksione të membranës qelizore

Proces i shpërhapjes

Osmozë

Transport aktiv

Endocitozë

Ekzocitozë

Fotosintezë

Frymëmarrje qelizore

Dyfishim i ADN-së

Mitozë

Riprodhim

Kromozome në qelizat somatike dhe në gametë

Mejozë

Riprodhim seksual

Nënlinja

Objektiva

Terma kyç

• Të përshkruajë metabolizmin në qelizë (reaksione katabolike, reaksione anabolike ose të sintezës);
• të shpjegojë rolin e enzimave si katalizatorë në reaksionet metabolike të qelizës (kompleksi enzimë-substrat, specificitet, mjedis i përshtatshëm, qendër alosterike);
• të shpjegojë rolin e adenozinë trifosfatit (ATP) dhe nikotinamid adenine dynukleotid (NAD) në aktivitetet jetësore në qelizë (ATP është ndërmjetës në kapjen dhe transferimin e energjisë për veprimtarinë e qelizës NAD/ NADP⁺ ndërmjetës në kapjen dhe transferimin e elektroneve dhe joneve hidrogjen për veprimtarinë qelizore);
• të zgjidhë ushtrime për metabolizmin qelizor;
• të skicojë hartën e koncepteve për metabolizmin qelizor.

ATP

Kompleksi enzimë-substrat

Specificite

Qendër alosterike

Transportues të energjisë

Koenzimë

Citokrome

Fotosinteza

• Të shpjegojë procesin e fotosintezës (pigmentet fotosinte-tike, plastet, faza dritore e fotosintezës (kapja e energjisë diellore nga pigmentet fotosintetike në kloroplaste), copëtimin e molekulës së ujit, çlirimin e elektroneve, protoneve dhe oksigjenit, formimi i ATP-së dhe NADPH-së) dhe faza jodritore (fiksimin e dyoksidit të karbonit dhe kthimin në karbohidrate, enzima ribuloz dyfosfat karboksilazë);
• të analizojë funksionin e zinxhirit të transportit të elektroneve gjatë fazës dritore të fotosintezës;
• të përshkruajë rolin e ciklit Kelvin në fazën jodritore të fotosintezës;
• të listojë faktorët mjedisorë që ndikojnë në shpejtësinë e fotosintezës;
• të zgjidhë ushtrime për fotosintezën;
• të skicojë hartën e koncepteve për fotosintezën.

Zinxhir i transportit të elektroneve

ATP sintazë

Fosforilim oksidativ

Kimiosmozë

Pompa e protoneve

Fotolizë

Cikli Kelvin

Reaksionet e dritës

Reaksionet e errësirës

Fosforlimi cikik dhe jociklik

• Të shpjegojë ndryshimet kimike dhe shndërrimet e energjisë gjatë procesit të glikolizës;
• të shpjegojë rolin e ciklit të Krebsit dhe zinxhirit të transportit të elektroneve gjatë frymëmarrjes aerobe;
• të përshkruajë rolin e fermentimit në frymëmarrjen qelizore;
• të diskutojë në mënyrë krahasuese dhe praktike fermentimin laktik (te kosi) dhe fermentimin alkoolik (te buka);
• të zgjidhë ushtrime për frymëmarrjen qelizore;
• të skicojë hartën e koncepteve për frymëmarrjen qelizore.

Glikolizë

Cikli i Krebsit

Fermentim laktik/alkolik

Nënlinjat

Objektiva

Terma kyçe

• Të përdorë rrjetën pennet për të përcaktuar probalitetet në kombinimet e gjenotipave dhe fenotipave në kryqëzimin monohibrid (të një tipari);
• të llogarisë përpjesëtimin e fenotipit të trashëguar sipas ligjit të Mendelit të zbërthimit të tipareve;
• të argumentojë, nëpërmjet modeleve, ligjin e Mendelit të grupimit të pavarur të tipareve (kryqëzimi i dy tipareve);
• të argumentojë, me anë të shembujve, si gjenet që ndodhen në të njëjtin çift kromozomik ose thjesht në një kromozom, janë të lidhura;
• të përshkruajë se si gjatë procesit të mejozës kromozomet homologe këmbejnë pjesë, duke u kryqkëmbyer ndërmjet tyre (crossing – over);
• të tregojë se organizmat kanë një numër karakteristik kromozomesh, ku një çift i tyre përcakton seksin e individit (kromozome seksuale), ndërsa të tjerat quhen kromozome autozomike;
• të përshkruajë se shumica e njerëzve përmban 23 çifte kromozomesh, ku çifti i 23-të përmban zakonisht XX për seksin femër dhe XY për seksin mashkull;
• të zgjidhë ushtrime në lidhje me mekanizmat e trashëgimisë;
• të realizojë hartën e koncepteve për mekanizmat e trashëgimisë.

Kromozome autozomike

Kromozome homologe

Alel

Recesiv

Kariotip

Gjenotip

Homozigotë

Heterozigotë

Fenotip

Trashëgimia e një tipari

Trashëgueshmëria e dy tipareve

Gjene të lidhura

Krosingover

• Të analizojë trashëgiminë e tipareve të lidhura me kromozomin X (daltonizmi dhe hemofilia);
• të përshkruajë, me anë të shembujve, trashëgiminë e grupeve të gjakut (fenomenin e aleizmit të shumëfishtë, sistemin MN, ABO, Rh);
• të diskutojë se informacioni trashëgues ndodhet në gjene (një tipar i trashëgueshëm mund të përcaktohet nga një gjen ose nga më shumë se një gjen dhe një gjen i thjeshtë mund të ndikojë në përcaktimin e më shumë se një tipari), të cilat janë të lokalizuara në kromozome;
• të diskutojë se si kodi gjenetik përgjigjet për sekuenca specifike të aminoacideve, që përbëjnë karakteristikat proteinike të çdo organizmi;
• të ushtrohet në deshifrimin e kodit gjenetik;
• të analizojë procesin e biosintezës së proteinave, që i referohen përfshirjes së ADN-së, ARN-i (informacioni), ARN-r (ribozomike), ARN-t (transporti) dhe aminoacideve, në fazat e translatimit, transkriptimit dhe mbarimit të sintezës së vargut proteinik në ribozome;
• të skicojë etapat e biosintezës së proteinave;
• të zgjidhë ushtrime në lidhje me funksionimin e gjeneve dhe me kodin gjenetik;
• të realizojë hartën e koncepteve për biosintezën e proteinave.

Sistem MN, ABO, Rh

Përcaktimi i seksit

Sëmundje e trashëgueshme

Pemë gjenealogjike

ADN

ARN – informacioni

ARN – ribozomike ARN – transporti

Biosintezë

Transkriptim

Translatim

Mutacione

Kod gjenetik

Nënlinja

Objektiva

Terma kyç

• Të përshkruajë morfologjinë dhe funksionin e organeve kryesore vegjetative të bimëve (rrënjë, kërcell, gjethe);
• të shpjegojë funksionet e indeve meristematike, indeve mbështetëse, përçuese dhe parenkimës, kolenkimës, sklerenkimës;
• të përshkruajë me detaje strukturën dhe funksionin e floemës dhe ksilemës;
• të shpjegojë ndërtimin anatomik të rrënjës, të kërcellit dhe të gjethes;
• të diskutojë se si ndodh transpirimi dhe transporti i ujit te bimët (roli i gojëzave në këtë proces);
• të përshkruajë procesin e transportit dhe rezervimit të lëndëve ushqyese (produkte të fotosintezës) te bimët;
• të listojë dhe të përshkruajë rolin e hormoneve të ndryshme te bimët;
• të shpjegojë proceset e tropizmave dhe më gjerësisht fotoperiodizmin;
• të zgjidhë ushtrime për anatominë dhe fiziologjinë e bimëve;
• të skicojë hartën e koncepteve për ndërtimin dhe funksionin e pjesëve kryesore të bimëve.

Kërcell

Gjethje

Meristemë

Floemë

Ksilemë

Parenkimë asimiluese

Gojëzë

Transpirim

Trysni rrënjore

Gutacion

Forcat e kapilaritetit,

Auksina

• Të diskutojë për mënyrat kryesore të riprodhimit bimor, aseksual ose vegjetativ dhe seksual;
• të përshkruajë ndërtimin e lules dhe funksionin e organeve kryesore riprodhuese të bimëve (kryesisht të androceut dhe gjinecet);
• të shpjegojë procesin e pjalmimit dhe të pllenimit te bimët me lule;  
• të analizojë ndërtimin dhe funksionin e farës dhe të frutave;

• të zgjidhë ushtrime në lidhje me riprodhimin e bimëve;
• të skicojë hartën e koncepteve për riprodhimin e bimëve.

Riprodhim seksual

Gimnospermë

Angiospermë

Gametofit

Sporofit

Mejospore

Androceu

Gjineceu

Pllenim i dyfishtë

Nënlinja

Objektiva

Terma kyçe

• Të bëjë dallimin midis procesit mekanik dhe atij kimik të tretjes së ushqimeve;
• të bëjë dallimin midis tretjes brendaqelizore dhe asaj jashtëqelizore;
• të krahasojë proceset e tretjes te protozoarët, invertebrorët (sfungjerët, knidarët, krimbat e shtypur, molusqet, krimbat unazorë, artropodët);
• të krahasojë proceset e tretjes te shpendët dhe gjitarët (ripërtypësit);
• të zgjidhë ushtrime në lidhje me tretjen te kafshët;
• të skicojë hartën e koncepteve për tretjen te kafshët.

Përpunim mekanik

Tretje kimike

Gyp tretës

Zgavër tretëse

• Të shpjegojë ndryshimet cilësore në procesin e qarkullimit të lëngjeve, duke filluar nga protozoarët (parameci), sfungjerët, knidarët (hidra), acelomatët (planaria), pseudocelomatët (askaridi), celomatët (inverebrorë dhe vertebrorë);
• të krahasojë sistemin e qarkullimit të invertebrorëve (të krimbit të tokës dhe të karkalecit);
• të krahasojë sistemin e qarkullimit te vertebrorët (peshqit, amfibët, zvarranikët, gjitarët);
• të krahasojë strukturën dhe funksionet e venave, kapilarëve dhe arterieve;
• të shpjegojë rëndësinë e zemrës dhe të enëve të gjakut;
• të realizojë hartën e koncepteve për qarkullimin e lëngjeve në gjallesat shtazore;
• të zgjidhë ushtrime në lidhje me qarkullimin e lëngjeve te kafshët.

Qarkullim

Sistem i mbyllur

Enë gjaku

Zemër

Puls

Barkushe

Veshore

• Të përkufizojë konceptin shkëmbim gazesh;
• të tregojë rrugën e shkëmbimit të gazeve tek ameba dhe parameci;
• të tregojë hopet cilësore në sistemet e shkëmbimit të gazeve nga organizmat njëqelizorë deri te shumëqelizorët;
• të krahasojë shkëmbimin e gazeve te gjallesat e tokës (krimbat, karkalecat) dhe te kafshët e ujit (me branshi);
• të realizojë hartën e koncepteve për frymëkëmbimin në gjallesat shtazore;
• të zgjidhë ushtrime për frymëkëmbimin te kafshët.

Velëz (Branshi)

Trake

Bronkiolë

Alveolë

• Të përshkruajë ndryshimet cilësore në ekskretimin, duke filluar nga ekskretimi qelizor (protozoarët), ekskretimi me sipërfaqe të jashtme trupore (hidra), ekskretimi protonefridial (krimbat e shtypur), ekskretimi nefridial (celomatët invertebrorë: krimbi i tokës, karkaleci, celomatët vertebrorë; veshka dhe sistemi urinar);
• të vlerësojë rolin e ekskretimit në ruajtjen e homeostazës;
• të përshkruajë funksionet ekskretuese të mëlçisë;
• të shpjegojë funksionin ekskretues të mushkërive dhe të lëkurës;
• të realizojë hartën e koncepteve për ekskretimin në gjallesat shtazore;
• të zgjidhë ushtrime për ekskretimin te kafshët.

Vakuolë tkurrëse

Sistem urinar

Tubat e Malpigit Uretrë

Veshkë

Nefron

Glomerulë

Kupa Bauman

Gjëndrat e djersës

Gjëndrat e yndyrës

• Të tregojë përmbledhtas evolucionin e skeletit dhe të sistemit muskulor në grupet kryesore;
• të përshkruajë mënyrat e lëvizjes së protistëve, hidrës, krimbit të tokës dhe karkalecit;
• të krahasojë mënyrat e lëvizjes te peshqit, amfibët, zvarranikët, shpendët;
• të realizojë hartën e koncepteve për sistemin skeletor dhe muskulor në gjallesat shtazore;
• të zgjidhë ushtrime për sistemin lëvizor te kafshët.

Skelet i brendshëm

Sistem i lëvizjes

Kitinë

Pseudopod

Cilie

Flagel

Ind kockor

Qelizë muskulore

Deje

Tendinë

Tufë muskulore

• Të krahasojë riprodhimin joseksual me atë seksual;
• të krahasojë procesin e riprodhimit te protistët, hidra dhe krimbat e shtypur (planaria);
• të krahasojë procesin e riprodhimit te peshqit, amfibët, zvarranikët, shpendët;
• të shpjegojë se riprodhimi seksual te kafshët realizohet nga qelizat seksuale haploide (femërore dhe mashkullore) të formuara gjatë mejozës;
• të analizojë pllenimin e brendshëm dhe të jashtëm të gjallesave të ndryshme;
• të zgjidhë ushtrime për riprodhimin te kafshët.

Riprodhim me ndarje/ripërtëritje/ me anë të bulave

Hemafroditë Uniseksualë

Gametë

Gonade

Pllenim

• Të përshkruajë si janë u përshtatur protistët përgjigjeve ndaj ngacmimeve;
• të krahasojë sistemet nervore të hidrës (shfaqja e qelizës nervore), krimbat e shtypur (sistemi nervor ganglionar) dhe karkalecit (sistemi cerebroid);
• të tregojë përmbledhtas përbërjen dhe funksionin e sistemit nervor dhe atë endokrin te njeriu;
• të krahasojë sistemin nervor me atë endokrin;
• të skicojë hartën e koncepteve për sistemin nervor dhe sistemin hormonal;
• të zgjidhë ushtrime në lidhje me sistemin nervor dhe hormonal.

Sistem nervor

ganglionar

Sistem cerebroid

Rregullim nervor

Hormon

Sistem endokrin (hormonal)

Nr.

1.

34%

2.

15%

3.

15%

4.

36%

100%

Nr

5%

10%

5 %

7%

7%

10%

5%

10%

5%

1. 10.

5%

1. 11.

5%

1. 12.

5%

1. 13.

5%

1. 14.

5%

1. 15.

5%

1. 16.

6%

100%