Suplementi Pena Shqiptare/ Luan Rama: Nostalgjia nuk është rozë

140
Sigal

Bulevardi Musolini, bulevardi Stalin, sot bulevardi Zogu i I-rë. Gjurmë epokash. Mbrëmje e vonë me pak kalimtarë dhe pamja shfaqet papritur e çuditshme para syve të mi. Instiktivisht hapat ndalojnë edhe pse para meje është një dyqan në ngjyrë rozë, i mbytur nga një dritë çka më rikthen kujtesën. Por asgjë s’më kujtohet nga ngjyra rozë, sikur ajo dikur të mos ekzistonte në botën e ngjyrave. Mbaja mend veç karafilët e kuq. E megjithatë kjo rozë më ktheu larg, ndër vite, sytë e fëmijërisë, në këtë bulevard aq të paqtë dhe të ëmbël, aq të errët dhe ku errësira nuk të frikësonte. Dhe këtë mbrëmje, kjo rozë, më ngjan ngjyrë euforike. por që nuk është ajo e shtëpive publike të Amsterdamit. Ngre sytë dhe lart shoh dritaren e dikurshme, ballkonin. Janë të njëjtët, por pa kondisionerë, të cilat atëherë nuk njiheshin. Ishte kohë tjetër, jo rozë, kohë e një të zeze që pllakoste bulevardin dhe rëndonte gjer dyqind metra më tutje në skaj të qytetit, ku një grumbull shtëpish e barakash, mbledhur kruspull, fshiheshin në pjerrinë, të heshtura, si të kishin frikë nga skaji tjetër i bulevardit, ku në shesh qëndronte hija e rëndë e statujës së Stalinit. Llampat e vogla mbi shtyllat prej druri të elektrikut, ndriçonin zbehtë si të ishin qirinj vendosur kushedi nga ç’dorë mistike. Pikërisht në këtë dyqan rozë, dikur ishte apartamenti i katit të parë, i shokut tim të fëmijërisë, Mitatit. Ja ku më rishfaqet portreti i mprehtë dhe i heshtur i atit të tij, gjithnjë në dritare, mbytur nga një kollë e tmerrshme dhe vështrimi i tij i trishtë, që tretej mbi bulevardin bosh prehur në diell. Në dritaren sipër tij qëndronte shpesh gjyshja ime: dritare të hapura, mbytur në diell apo rrahur nga shiu që s’pushonte me javë. Dritarja e fëmijërisë time, dhe unë ngjitur pranë saj, ngjeshur si të ishim një trup i vetëm. Ajo me gishtërinjtë me aromë borziloku, veshur në të zeza, herë-herë me një mandile të bardhë në kokë dhe flokët e gjata që nuk i priste më. Më kishte marrë të banoja me të, prej vitesh, meqë djali i saj i vetëm ishte vrarë në luftë. Malli i pjellës, i gjakut. Hapte dritaren çdo mëngjes, ujiste vazot me lule, borzilokët e dashur të saj dhe tutje, në pallatin përballë, në trotuarin tjetër të bulevardit, përshëndeste miken e saj greke e martuar me një kushëririn e saj. Kishte shumë djell në Tiranë. Para se të largohem e vështroj dhe njëherë atë dritë rozë që mbyt gjithçka. Si do të ishte fëmijëria ime nën dritën rozë? – mendova një çast. – Ndryshe, sigurisht, por jo siç e kam jetuar fëmijërinë time. Nuk është thjesht nostalgji. Eshtë dashuri, është frymë, aroma e trupit të gjyshes time, dora e saj në dorën time kur jepte frymën e fundit. Eshtë gjaku që shkon dhe kur të dashurit kanë humbur ndër varre. Edhe pse bulevardi mbytej atëherë nga errësira, fëmijëria ime kishte shumë dritë, shumë jetë, pasi isha i rrethuar nga shumë dashuri. Sytë vezullonin nga një dritë e habitshme me kureshtjen e botës, dritë më e bukur se vetë ngazëllimi. Në qiell kishte shumë yje. Kohë tjetër. Ndërtesë tjetër. Një shtëpi rozë. Simbolet e një kohe te re, por që vështirë të ndjesh pulsimet e një zemre thellësisht njerëzore, ku bota ishte e të gjithëve dhe gjithkush kishte vendin e tij nën qiell. Unë e dua të kuqen në sfondin e një nate të errët. Duket dehëse, veçanërisht kur je i urritur, siç ishim ne, ku nuk ishin shkëlqimet e parasë. Çdo mbrëmje, drita rozë ju ofrohet në bulevard…

(Një fragment nga libri « Fëmija i bulevardit Stalin ») « … Sa herë vinin kushërinjtë te gjyshja, rrinin e kujtonin jetën e dikurshme, njerëzit, ata që kishin mbetur atje, varret e të parëve, ullishtat, shtëpitë e bukura, që tashmë ishin kthyer në gërmadhë. Mehmet Demi, i afërt i familjes së Ali Demit, i cili ishte takuar shumë herë me të në Tiranë gjatë pushtimit fashist dhe kishte mbështetur luftën partizane, ishte martuar me një greke të bukur që quhej Garifiala. I kisha njohur ata meqë gjyshja ime banonte në një ndërtesë tjetër, përballë, ku i ndante vetëm bulevardi “Stalin”. Dritaret e tyre shikonin njëra-tjetrën dhe shpeshherë, kur gjyshja hapte dritaren në mëngjes, përshëndeste me dorë Garifialanë, që dukej në dritaren e saj. “Jasu, Garifiala!” – “Jasu, Nazo!” Kështu e përshëndesnin ato njëra-tjetrën. E shikoja dhe unë aty mes luleve në parvaz. Ishte një grua bionde dhe e bukur, nga një familje tregtare, që kishte një kapeleri në një nga rrugët kryesore të Athinës. Ajo ra në dashuri me Ahmetin, i cili i ishte prezantuar në fillim si Kristoja nga Epiri. Por ai ishte çam. Megjithatë dashuria triumfoi dhe të dy u kthyen në Tiranë. Ajo e ndoqi burrin e saj në luftën partizane dhe pikërisht në luftë lindi dhe vajzën e saj, të cilën e quajtën Shpresa. Ishte shpresa e lirisë, por dhe shpresa e Çamërisë. Por pas masakrës kundër çamëve, me mbylljen e kufijve, Garifialaja mbeti pa u kthyer në Greqi. Për 40 vjet rresht ajo shpresonte të shihte një ditë familjen e saj në Athinë. Mendonte gjithnjë për njerëzit e saj në lagjen Kifisia, që banonin mbi dyqanin e tyre të kapelave. Nazoja, nga ana e saj, mendonte gjithnjë për Filatin, shtëpinë e saj që shpesh e shikonte në gjumë. Dy gra që fati i kishte ndarë nga vendlindjet e tyre e që bënin të njëjtin ritual: duke ia ngritur dorën njëra-tjetrës. “Përshëndetje, nënë Nazo!” – “Jasu Garifiala!” ia kthente gjyshja ime nga dritarja, duke mbajtur në gishtërinj gjithnjë gjethe borziloku. Mehmeti dhe Garifiala kishin pasur një histori të bukur dashurie. Mehmeti kishte shkuar në Athinë të bënte shkollë e të punonte. I pashëm dhe mjaft i zgjuar, ai e kishte njohur atë në Kifisia dhe shpejt ishin dashuruar. Mehmeti nuk i kishte thënë se ishte çam. Kështu, me një emër ortodoks, hyri në familjen e saj dhe pas fejesës ata do të martoheshin, por pikërisht atëherë ai ia kishte treguar emrin e tij të vërtetë. Ah, një mysliman me një ortodokse! Një çam me një greke! E vështirë, por jo e pamundur. Kështu ai e mori Garifialanë në Çamëri e më pas në Shqipëri, në Tiranë. As Mehmeti dhe as Garifialaja nuk e besonin se kufijtë do të mbylleshin dhe se ajo do të ndahej për së gjalli nga familja e saj.

– Po ti, shkoje te grekja me gjyshen? – Sigurisht, ishte një grua e dashur që me jepte gjithnjë ndonjë ëmbëlsirë. Mbaj mend një natë, kur Garifialaja dhe Mehmeti martonin Shpresën, vajzën e tyre të vetme. E kishin shpresuar e ëndërruar shumë atë bashkim popujsh, pra dhe e kishin quajtur kështu bijën e tyre. Atë mbrëmje të gëzuar vjeshte, gjyshja më kishte marrë me vete në dasmën e Shpresës. Isha një djalosh dhjetëvjeçar dhe nuk di si, atë mbrëmje që gëlonte nga njerëzia dhe zhurmonte nga hareja dhe këngët, u gjenda në një kthinë ku ishin vënë damixhanat e verës dhe rakisë. E unë, nga kureshtja, ngrita kapakët dhe nisa të pija verë, pa e kuptuar dehjen e ngadaltë. Vetëm mbaj mend se, kur dola nga kthina, isha drejtuar nga tryeza e çiftit dhe me ngulm kërkoja që ata të putheshin në sytë e botës. Njerëzia u shkrinë gazit. Në kor, çuditërisht dhe ata kërkuan që çifti të puthej, siç thosha unë. Dhe ata u puthën. Kjo ishte një nga netët e rralla që e shihja Garifialanë aq të gëzuar. Mehmeti vdiq përpara se të hapeshin kufijtë, por Garifialaja arriti ta shikonte Greqinë dhe njerëzit e saj. Pastaj kishte vdekur atje, në paqe. Dukej se shekulli XX për grekët e shqiptarët ishte shekulli i ndarjes, i luftërave, i urrejtjeve e njëkohësisht i dashurisë. Oh, ç’shekull! – Veç Çamërisë, pa dyshim që në shtëpi flitej dhe për Amerikën, për Kasimin dhe familjen e tij, për stërgjyshen tënde, Abenë, që Kasimi e kishte marrë me vete meqë, prej shumë vitesh, Abesë i kishte vdekur burri. – Gjyshja ime gëzohej shumë kur vinin letra nga Amerika. Kishte shumë mall për vëllain e saj, Kasimin. Ai i kishte sjellë një peliçe të gjatë e të bukur sipas modës amerikane. Dhe asaj i pëlqente. Në të vërtetë, peliçen e kishte blerë Abeja, meqë mendonte të vinte në Shqipëri që të shikonte fëmijët e tjerë, Nazon, Taipin, si dhe njerëzit e afërt. Por viza nga konsullata shqiptare nuk iu dha dhe ajo vdiq pa ardhur. Para se të vdiste, Abeja i kishte thënë Kasimit: “Unë nuk arrita t’i shoh njerëzit e mi. Por ti duhet të shkosh e t’i shohësh me çdo kusht. Këtë peliçe t’ia dërgosh Nazos si kujtim nga unë.“ Abeja vdiq dhe Kasimi donte të përmbushte porosinë e nënës së tij: të vinte në Shqipëri. Nazoja shkoi deri te ministri i Jashtëm, Halim Budo, që Kasimit t’ia jepnin vizën. Dhe kështu do të ndodhte. Kur erdhi në Tiranë, veç peliçes, Kasimi i kishte sjellë edhe një sahat xhepi të larë në flori dhe një kuti duhani, po ashtu të larë në flori. Mendonte shpesh për të dhe kur vinin njerëz, ia niste: “Kasimi kështu e Kasimi ashtu…“ Një ditë, po rrija si zakonisht pranë saj dhe e pyeta:  “Nëna, si është Amerika?”  “Një vend i madh!”  “Po ku?”  “Përtej një oqeani që nuk i dihet fundi. Madje laget nga dy oqeane.”  “Si ka mundësi?”  “Oqeani Atlantik është njëri dhe tjetri Paqësori. Njëri nga perëndimi dhe tjetri nga lindja.”  “Po pse e quajnë Paqësor?” “Sepse është i qetë. Me sa duket, nuk ka shumë dallgë…” E dëgjoja dhe përpiqesha të imagjinoja oqeanet dhe Amerikën në mes. Të nesërmen shkova te një shok i pallateve, i cili kishte një glob të rruzullit tokësor dhe nisëm ta shihnim gjithë kureshtje. Amerika! Kur u ktheva në shtëpi, i thashë gjyshes: “O nëna, po pse e shajnë gjithë ditën Amerikën?” Ajo u habit një çast me pyetjen time të befasishme dhe pastaj, në heshtje, m’u përgjigj: “As unë nuk e di…” Jeta në apartamentin e gjyshes ishte një kohë tepër e lumtur për mua dhe vërtet sikur u urtësova disi. Ishte ajo që më zgjonte duke më fërkuar gjoksin dhe po ajo që më vinte në gjumë duke më fërkuar kurrizin. Më kishte si fëmijën e saj. E shikoja gjithnjë me adhurim, duke ndaluar në çdo tipar të sajin: flokët e lëshuar pas supeve dhe me një shami në kokë, veshjen e saj me rroba të zeza, lëkurën e saj të bardhë, sytë plot dritë dhe vështrimin e saj shpesh të hedhur diku, në një meditim të gjatë. Jo rrallë e gjeja ashtu, si të ishte gjetkë, duke harruar se ku ndodhej. Ndoshta udhëtonte drejt shtëpisë së saj në Filat, kthehej në shtëpinë e vjetër, takonte qiraxhijen greke, së cilës i kishte lënë çelësat e shtëpisë…”