Jemi në vendin e dytë në Evropë, për pasuritë natyrore potenciale për frymë të popullsisë, dhe në vendin e 101 në botë por prapë të varfër që mbushen me premtime çdo sezon zgjedhor. Ja pse duhet të ndjekim shembullin e Norvegjisë, e për “Fondin Sovran” të krijuar nga nafta!
Është përherë e mundur, për të pasur një qeveri, që ka për ideal jo vetëm popullin e saj, por edhe kombin dhe brezat e ardhshëm.
– Jemi në vendin e dytë në Evropë, për pasuritë natyrore potenciale për frymë të popullsisë dhe në vendin e 101 në botë por prapë të varfër
Çdo të thotë të kesh një qeveri të përgjegjshme si ajo e Norvegjisë, e dëgjuar shumë së fundi, për “Fondin Sovran” të krijuar nga nafta!
Përgatiti: Prof. Dr. Gjergji Foto
(Përkthyer nga Google Translate dhe shoqëruar me hyrjen)
Një shembull real, për të realizuar aspiratat e një populli si yni, historikisht i mbijetuar në shekuj, përherë si objekt pushtimi për interesa perandorake, për interesa fetare, për pasuritë natyrore dhe cilësitë njerëzore, për eksperimente ideologjike, deri idesh bashkëkohore interesash, i shkatërruar nga luftërat e njëpasnjëshme, një komb trim dhe me intelekt, por i ndarë në disa copa territori dhënë si “resto në tregun e zi të shërbimeve për interesa të shteteve të mëdha Evropiane dhe Ballkanike” dhe faktikisht sot, në vendin e dytë në Evropë, për pasuritë natyrore potenciale për frymë të popullsisë dhe në vendin e 101 në botë, për Dhjetorin e vitit 2025, ose pas vendeve fqinjë (PBB në $6369/frymë)
Falënderoj autorin e publikimit, z. Konstantinos Panakas. Një ish kandidat i “Syriza-s” për Anëtar të Parlamentit, për Zgjedhjet e 2-ta të Selanikut! Marrë nga origjinali greqisht, nga inxh, Gjeolog Timo Koçi
“Lexoni tekstin më poshtë rreth asaj që bënë norvegjezët, bëni krahasimet tuaja me atë që bëjmë ne këtu dhe vajtoni për brezat e ardhshëm të grekëve që do të vijnë dhe do të jenë të zhytur në borxhe deri në fyt … Ata zbuluan naftë të mjaftueshme për t’i bërë të gjithë banorët të pasur brenda natës dhe vendosën t’i bënin të gjithë të pasur përgjithmonë. Norvegji, 1969. Peshkatarët panë diçka të pazakontë në horizont: platformat lundruese të naftës që shfaqeshin. Fusha Ekofisk sapo ishte zbuluar, një nga fushat më të mëdha të naftës në det të hapur në botë. Vendi ishte gati të bëhej jashtëzakonisht i pasur. Këtu shumica e vendeve prodhuese të naftës bëjnë të njëjtin gabim fatal. Ata shpenzojnë gjithçka. Ata ndërtojnë monumente për udhëheqësit e tyre. Ata krijojnë flluska ekonomike. Ata pasurojnë pak ndërsa shumë vuajnë. Dhe kur nafta mbaron, atyre u mbetet vetëm borxhi dhe paqëndrueshmëria. Nigeria. Venezuela. Libia. Iraku. Secili zbuloi pasuri të madhe nga nafta. Secili e shpërdoroi atë. Norvegjia i shqyrtoi këto vende dhe vendosi të bënte diçka rrënjësisht të ndryshme. Në vitin 1990, parlamenti norvegjez mori një vendim që do të ndryshonte rrjedhën e vendit përgjithmonë: ata do të kursenin paratë e naftës në vend që t’i shpenzonin.
Jo pak prej tyre. Pothuajse të gjitha.
Ata krijuan “Fondin Botëror të Pensioneve Qeveritare” – megjithëse të gjithë e quajnë “Fondi i Naftës”. Rregullat ishin të thjeshta, por revolucionare: të gjitha fitimet e naftës do të shkonin në fond. Fondi do të investonte globalisht në mijëra kompani. Dhe Norvegjia do të ishte në gjendje të tërhiqte një përqindje të vogël çdo vit – fillimisht 4%, tani rreth 3%. Pjesa tjetër do të mbetej e investuar. Përgjithmonë.
Njerëzit menduan se ishin të çmendur.
“Ju po uleni mbi pasurinë e naftës dhe nuk e përdorni atë?” kërkuan kritikët. “Qytetarët tuaj mund të kenë taksa më të ulëta, rrugë më të mira, programe më të mëdha tani. Pse po kurseni para për njerëz që as nuk ekzistojnë ende?” Qeveria norvegjeze kishte një përgjigje: “Sepse do t’u duhen. Dhe ata do të kenë nevojë për këto para më shumë se ne.” Në vitin 1996, ata depozituan pagesën e parë në fond: 150 milionë dollarë. Pastaj bënë diçka edhe më të jashtëzakonshme: iu përmbajtën planit. Vit pas viti, të ardhurat nga nafta rrodhën në fond. Vit pas viti, fondi investoi në tregjet globale – në aksione, obligacione, pasuri të paluajtshme në 70 vende. Vit pas viti, politikanët i rezistuan sulmit të presionit politik për të shpenzuar fondin për përfitime të menjëhershme politike.
Kjo kërkonte disiplinë të jashtëzakonshme.
Çdo sezon zgjedhor, politikanët premtonin më shumë shpenzime. Çdo rënie ekonomike, publiku kërkonte që qeveria të përdorte fondin. Çdo krizë sillte kërkesa për të thyer rregullat “vetëm këtë herë”.
Norvegjia thoshte “jo” çdo herë.
Menaxherët e fondeve nuk po përpiqeshin të mposhtnin tregun ose të luanin me aksione që mund të fitonin shpejt. Ata thjesht blenë aksione të vogla në mijëra kompani në të gjithë botën – rreth 9,000 kompani sot – dhe i mbajtën ato. Ata u shpërndanë nëpër industri, kontinente dhe lloje asetesh. Ata po luanin lojën më të gjatë të imagjinueshme. Në vitin 2000, fondi kishte një vlerë prej rreth 50 miliardë dollarësh. Deri në vitin 2010, kishte arritur në 500 miliardë dollarë. Deri në vitin 2020, kishte tejkaluar 1 trilion dollarë. Sot, në fund të vitit 2025, Fondi Norvegjez i Naftës vlen rreth 1.8 trilion dollarë duke e bërë atë fondin më të madh sovran të pasurisë në botë. Për një vend me vetëm 5.6 milionë banorë, kjo është rreth 320,000 dollarë për qytetar. Jo se dikush po merr një çek. Fondi u përket brezave të ardhshëm aqsa atyre aktualë. Por shifrat janë tronditëse. Çfarë është e habitshme: Më shumë se gjysma e vlerës së fondit nuk erdhi nga nafta. Ajo erdhi nga kthimet e investimeve. Fondi tani gjeneron më shumë të ardhura nga investimet e tij globale sesa Norvegjia fiton nga shitja e naftës dhe gazit.
Vendi e ka transformuar pasurinë e përkohshme të naftës në pasuri të përhershme financiare.
Fondi zotëron rreth 1.5 përqind të çdo kompanie të tregtuar publikisht në botë. Ai zotëron pasuri të paluajtshme në Nju Jork, Londër, Paris dhe Tokio. Ka aksione në Apple, Microsoft, Amazon dhe mijëra kompani të tjera. Kur blen pothuajse çdo gjë nga çdo kompani e madhe, një përqindje e vogël kthehet në thesarin norvegjez. Qeveria norvegjeze nuk mund të marrë çfarë të dojë. Rregulli i tërheqjes – rreth 3% në vit – siguron që thesari të zgjasë përgjithmonë. Ky 3% siguron rreth 25% të buxhetit kombëtar të Norvegjisë, duke financuar arsimin, kujdesin shëndetësor, infrastrukturën dhe pensionet pa e shteruar kapitalin fillestar. Ndërkohë, vendet e tjera prodhuese të naftës po përballen me vështirësi. Ekonomia e Venezuelës është shembur pavarësisht se zotëron rezervat më të mëdha të naftës në botë. Nigeria ende përballet me varfëri pavarësisht dekadave të eksportit të naftës. Arabia Saudite po përpiqet me dëshpërim të diversifikohet për t’u larguar nga varësia e saj nga nafta.
Norvegjia po lulëzon?!
Nafta e tyre përfundimisht do të mbarojë – ndoshta pas 30 vjetësh, ndoshta pas 50 vjetësh. Nuk ka rëndësi. Kur të pompohet fuçia e fundit, Norvegjia do të ketë një fond prej shumë trilionë dollarësh që do të gjenerojë fitime përgjithmonë. Ata e shndërruan një mundësi të përkohshme në prosperitet të përhershëm. Fondi gjithashtu ka rregulla etike përtej fitimeve financiare. Nuk do të investojë në kompani, që prodhojnë armë specifike, shkaktojnë dëme serioze mjedisore ose shkelin standardet e të drejtave të njeriut. Ai përdor paratë e naftës për të krijuar një të ardhme pa naftë. Gjeniu nuk ishte në zbulimin e naftës. Shumë vende e gjetën naftën. Gjenialiteti qëndronte në vendimin revolucionar për të kursyer pothuajse të gjithë naftën, për ta investuar me mençuri dhe për t’i rezistuar çdo presioni politik për ta shpenzuar menjëherë. Kërkohej vizion për të parë përtej ciklit të ardhshëm zgjedhor. Kërkohej disiplinë për të ndjekur rregullat për tre dekada pa përjashtim. Kërkohej përulësi për të pranuar se norvegjezët e ardhshëm e meritonin këtë pasuri po aq sa ata aktualë. Shumica e vendeve nuk mund ta bëjnë këtë. Shumica e politikanëve nuk mund t’i rezistojnë tundimit. Shumica e shoqërive kërkojnë kënaqësi të menjëhershme. Norvegjia shikoi mallkimin që ka shkatërruar vendet e tjera prodhuese të naftës dhe vendosi të ndërtonte diçka ndryshe: një bekim që do të grumbullohet nga brezi në brez.
Në vitin 1996, ata filluan me 150 milionë dollarë.
Sot, ata kanë gati 2 trilionë dollarë – dhe numri vazhdon të rritet. Në 50 vjet, kur fushat e naftës së Norvegjisë të jenë bosh dhe platformat lundruese të heshtura, norvegjezët e rinj do të ndjekin universitete falas, norvegjezët e sëmurë do të marrin kujdes mjekësor të nivelit botëror dhe norvegjezët e moshuar do të gëzojnë pensione të sigurta të gjitha të financuara nga nafta që ndaloi së rrjedhuri dekada më parë. Sepse në vitin 1990, Norvegjia mori një vendim që shumica e vendeve nuk e marrin kurrë. Ata zgjodhën nipërit e mbesat e tyre mbi veten e tyre. Dhe ata nipër e mbesa dhe nipërit e mbesat e tyre pas tyre do të jetojnë në prosperitet për shkak të kësaj. Kjo nuk është vetëm politikë e mirë. Është një mësim për të menduar përtej brezave. Norvegjia vërtetoi diçka të rëndësishme: nuk duhet të jesh vendi më i pasur për të qenë më i mençuri. Thjesht duhet guximi për të kursyer, disiplina për të pritur dhe vizioni për të ndërtuar për njerëzit që nuk do t’i takoni kurrë. Ata gjetën naftën në vitin 1969. Ata krijuan një fond besimi në vitin 1990. Sot, ata zotërojnë 1.5% të botës. Dhe e bënë duke bërë diçka që pothuajse askush tjetër nuk mund ta bëjë: ata thanë “jo” parave të lehta sot dhe “po” prosperitetit të përhershëm nesër.
Një histori e rrallë
Që Norvegjia është kaq e pasur, nuk është befasi. Ajo është eksportuesja e pestë më e madhe në botë e naftës. Të ardhurat e saj vjetore të naftës janë rreth 40 miliardë dollarë, ndërsa ekonomia e gjallë dhe e larmishme përhap prosperitet gjerësisht brenda shoqërisë. Në anketat për jobarazinë e të ardhurave, Norvegjia gjithmonë radhitet si një nga vendet me më së paku dallime në të ardhura, në mes të qytetarëve të saj. Kjo është ajo që e dallon prej shumë vendeve të tjera që prodhojnë naftë, sidomos prej atyre në ish-Bashkimin Sovjetik dhe në Lindjen e Mesme. Nafta e tyre gjeneron të ardhura që i bëjnë elitat qeveritare jashtëzakonisht të pasura, ndërsa pjesa tjetër e qytetarëve varet nga lëmosha e liderëve të tyre. Menaxhimi i Norvegjisë me naftën mund të ofrojë mësime të vlefshme për vendet e tilla. Për të mësuar se si Norvegjia ka qenë kaq e suksesshme, është e lehtë. Rreth 50 minuta fluturim larg Oslos ndodhet qyteti Stavanger, qendër e industrisë naftës. Derisa nuk është zbuluar nafta më 1969, Stavanger ka qenë qytet i peshkimit.
Por, nafta ka ndryshuar gjithçka.
“Në vitin 1960, standardi i jetesës në Norvegji ka qenë rreth 30 ose 40 për qind më i ulët se në Suedi apo Danimarkë. Tani, ky standard në Norvegji është ndjeshëm më i lartë se në këto dy vende”, thotë Bruno Gerard, ekonomist në Shkollën Norvegjeze të Biznesit në Oslo. Nafta ka bërë që Stavanger të rritet nga një qytet me 90,000 banorë në vitet 1960, në një rajon me afro 204,000 banorë sot. Megjithatë, nuk ka qenë e sigurt nga fillimi se nafta do ta pasurojë popullsinë 5-milionëshe të Norvegjisë. Shumë vende të tjera kanë zbuluar se nafta mund të bëjë kërdi në ekonomitë e tyre, duke krijuar një sektor të pasur të eksportit të energjisë, por duke shkatërruar sektorët e tjerë. Fenomeni është i njohur si “sëmundja holandeze”, sipas asaj që ka ndodhur në Holandë, kur vendi ka zbuluar depozita të mëdha të gazit natyror në Detin Verior, në vitet 1960.
Në Stavanger jeton një person, i cili ka parë historinë e naftës në Norvegji që nga fillimet e saj.
Ai është Farouk al-Kasim, i lindur në Irak, i cili ka nisur karrierën e tij si gjeolog i naftës në Basra, por është transferuar në Norvegji në moshën 30-vjeçare, së bashku me gruan norvegjeze, për të trajtuar shëndetin e djalit të tyre. Kasim kujton se kur ka nisur të rrjedhë nafta e parë, reagimi i norvegjezëve ka qenë si në çdo vend tjetër ku papritmas zbulohet ari i zi. Paratë kanë nisur të derdhen direkt në buxhetin e qeverisë dhe shpenzimet publike të rriten. Por, në vitin 1972, ekonomia ka qenë në telashe të mëdha. “Norvegjia ka pasur katër vjet sëmundjen holandeze. Pagat janë rritur, fabrikat kanë humbur njerëzit e tyre që kanë dalë në industrinë e naftës dhe të huajt që vinin për të investuar në vend, kanë çuar vlerën e monedhës aq lart saqë konsumatorët në vendet e tjera nuk mund të përballonin eksportet e tjera të Norvegjisë”, thotë Kasim. “Fillimisht, qeveria ka reaguar me shpërndarjen e subvencioneve, por jemi futur edhe më thellë në baltë”, shton ai. Më 1976, Kasim thotë se Norvegjia ka vendosur të bëjë atë që Iraku dhe shumë vende të tjera që prodhojnë naftë, nuk e kanë bërë kurrë: të kufizojë qëllimisht të ardhurat e naftës që hyjnë në ekonomi. Fillimisht, qeveria ka vendosur të marrë të gjitha fitimet e krijuara nga kompanitë shtetërore të naftës dhe t’i riinvestojë ato në kërkimet dhe prodhimet e më shumë nafte. Në vitin 1995, të ardhurat janë rritur përtej atyre që vendi mund të absorbonte. Norvegjia ka krijuar një fond të veçantë për të mbajtur fitimet e naftës jashtë ekonomisë, duke i cilësuar ato si pasuri për brezat e ardhshëm të norvegjezëve. Qeveria i ka ndaluar vetes të përdorë më shumë se 4 për qind të parave për infrastrukturën aktuale dhe projektet e tjera publike.
