Shprehja e famshme e James Carville-it – “Është ekonomia, budalla” — e përqendroi fushatën fituese presidenciale të Bill Clinton-it më 1992 tek ajo që kishte më shumë rëndësi për amerikanët e zakonshëm: mirëqenia e tyre ekonomike.Më shumë se tri dekada më vonë, një version i këtij mesazhi duhet t’u drejtohet kryeministrave të Shqipërisë, Kosovës dhe Malit të Zi: Është ekonomia, Kryeministër — por para së gjithash janë njerëzit.Megjithëse këto vende ndryshojnë në sistemet politike, rrethanat ekonomike dhe sfidat kombëtare, udhëheqësit e tyre kanë një prirje shqetësuese të përbashkët: pushteti po personalizohet, ndërsa qeveritë po largohen nga njerëzit të cilëve duhet t’u shërbejnë.Kryeministrat mbizotërojnë televizionin, rrjetet sociale, ceremonitë publike dhe debatin kombëtar. Ata shpallin rekorde turistike, rritje pagash, projekte infrastrukturore, investime të huaja dhe përparim drejt Evropës, duke e paraqitur shpesh veten si mbrojtës të pazëvendësueshëm të kombit.
Por udhëheqja nuk matet me fjalime apo njoftime. Ajo matet me atë nëse qytetarët jetojnë me dinjitet, institucionet funksionojnë pa ndërhyrje politike dhe të rinjtë shohin të ardhme në vendin e tyre.
Shqipëria: Krizë besimi, demokracie dhe drejtimi ekonomik
Kyeministri Edi Rama mund të tregojë arritje reale: rritjen e dukshmërisë ndërkombëtare dhe turizmit, përmirësimin e infrastrukturës dhe përparimin e negociatave me Bashkimin Evropian.
Megjithatë, pas kaq shumë vitesh në pushtet, gjithnjë e më shumë shqiptarë nuk u besojnë më Ramës, Sali Berishës apo establishmentit që ata përfaqësojnë. Protestat e nisura kundër vendimeve të diskutueshme për zhvillimin dhe mjedisin janë shndërruar në kërkesa për llogaridhënie, reforma kushtetuese e zgjedhore dhe përtëritje demokratike.
Shumë shqiptarë besojnë se Rama dhe Berisha duhet të largohen nga vija e parë dhe t’i hapin rrugë një brezi të ri. Pavarësisht qëndrimit ndaj kërkesave të veçanta, këmbëngulja e protestuesve dëshmon një krizë të thellë besimi ndaj klasës politike.
Po aq themelor është problemi ekonomik. Shqipëria nuk mund të ndërtojë një ekonomi të qëndrueshme kryesisht mbi turizmin sezonal, ndërtimin, pronat spekulative dhe remitancat. Hotelet, kullat e resortet mund ta rrisin aktivitetin në statistika, por jo domosdoshmërisht krijojnë një ekonomi të ekuilibruar dhe prodhuese.
Një ekonomi e shëndoshë duhet të prodhojë, kultivojë, përpunojë, krijojë risi dhe të eksportojë. Shqipërisë i duhen fabrika, bujqësi moderne, industri ushqimore, teknologji, arsim profesional, zhvillim rajonal dhe vende pune gjatë gjithë vitit. Ajo duhet të prodhojë më shumë nga ajo që konsumon dhe të eksportojë mjaftueshëm për të ngushtuar deficitin tregtar, pa i trajtuar remitancat dhe turizmin si zëvendësim të prodhimit vendas.Masa përfundimtare e ekonomisë nuk është sa turistë hyjnë në Shqipëri, por sa shqiptarë mendojnë të largohen prej saj.Vendi po përballet me krizë demografike nga emigrimi masiv dhe rënia e lindshmërisë. Edhe pse vlerësimet ndryshojnë dhe duhen shmangur pohimet e pakonfirmuara se Shqipëria ka lindshmërinë më të ulët në Evropë, përfundimi është i qartë: vendi po humbet qytetarë të rinj e produktivë, ndërsa popullsia plaket. Një shtet nuk mund të ndërtojë të ardhme kur të rinjtë më ambiciozë e shohin largimin si mundësinë më të mirë.
Kosova: Të fitosh zgjedhjet nuk do të thotë të dish të qeverisësh
Albin Kurti erdhi në qeveri me autoritet të konsiderueshëm moral e politik, duke premtuar luftë
kundër korrupsionit, forcim të shtetit, mbrojtje të sovranitetit dhe shkëputje nga praktikat e establishmentit të vjetër. Këto synime mbeten të rëndësishme, por fitimi i shumicës së votave nuk i jep një partie pronësinë mbi institucionet.Kosova është demokraci parlamentare, e cila kërkon negociim, koalicione, vetëpërmbajtje institucionale dhe kompromis. Kryeministri duhet të qeverisë për të gjithë qytetarët, jo vetëm për votuesit e vet.Kurti nuk ka ndërtuar konsensus të qëndrueshëm me opozitën dhe shpesh duket se postet më të larta duhet të mbeten nën ndikimin vendimtar të Vetëvendosjes. Opozita, nga ana tjetër, shpesh është përgjigjur me pengim në vend të bashkëpunimit të përgjegjshëm.Rezultati është paralizë, zgjedhje të përsëritura, reforma të vonuara dhe vështirësi për zgjidhjen e çështjes së presidentit. Zgjedhje të tjera të kushtueshme mund të prodhojnë të njëjtën aritmetikë, ndërsa ngërçi rrezikon financimin ndërkombëtar, reformën institucionale dhe aspiratat evropiane.
Kurti nuk është i vetmi përgjegjës; edhe opozita duhet ta vendosë vendin mbi interesin partiak. Por, si udhëheqësi me mandatin më të fortë, ai ka përgjegjësinë më të madhe të bëjë hapin e parë drejt kompromisit. Duhet të jetë më shumë moderator demokratik dhe më pak figurë urdhëruese. Udhëheqja nuk do të thotë të fitosh çdo përplasje, por ta çosh vendin përpara.
Kosovës i duhet më pak përballje politike dhe më shumë vëmendje ndaj punësimit, energjisë, arsimit, bujqësisë, prodhimit, investimeve, eksporteve dhe largimit të të rinjve. Sovraniteti është thelbësor, por duhet të prodhojë një shtet funksional dhe jetë më tëmirë për qytetarët.
Ekonomia e Kosovës mbetet tepër e varur nga konsumi, importet, shpenzimet publike dhe remitancat, ndërsa prodhimi vendas dhe eksportet vazhdojnë të jenë të pamjaftueshme. Ajo duhet të investojë më seriozisht në energji të qëndrueshme, bujqësi moderne, prodhim, teknologji, arsim profesional dhe sipërmarrje private që krijojnë vende pune produktive dhe u japin të rinjve arsye për të qëndruar.
Mali i Zi: Integrim evropian pa decentralizim të mirëfilltë
Mali i Zi paraqitet si shtet multikulturor dhe kandidat kryesor për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Në letër, shqiptarët gëzojnë të drejta të barabarta; në praktikë, barazia formale nuk ka sjellë gjithmonë ndikim, zhvillim, përfaqësim institucional apo kontroll të barabartë mbi burimet vendore.
Shqiptarët nuk janë popull sllav; gjuha, identiteti, historia dhe marrëdhënia e tyre me shtetin janë të veçanta. Mali i Zi mund të bëhet demokraci e mirëfilltë multietnike vetëm duke e trajtuar këtë veçanti si pasuri, jo si bezdi për t’u administruar.
Zonat shqiptare nuk kanë përfituar zhvillim në përpjesëtim me burimet dhe potencialin e tyre. Për pasojë, shumë shqiptarë kanë emigruar, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara, duke i dobësuar komunitetet e tyre demografikisht dhe ekonomikisht.
Kjo u jep rëndësi të veçantë ndryshimeve të propozuara për vetëqeverisjen lokale. Harmonizimi me standardet evropiane duhet të forcojë decentralizimin, subsidiaritetin, konsultimin dhe demokracinë lokale — jo të zhvendosë kompetenca nga komunat te qeveria qendrore.
Komisioni Evropian ka vërejtur se komunat malazeze, pavarësisht përgjegjësive formale, shpesh varen nga miratimi qendror, kanë autonomi të kufizuar financiare dhe nuk konsultohen gjithmonë për ligjet që i prekin. Dhjetëra amendamentet e propozuara nga Bashkësia e Komunave tregojnë se shqetësimi nuk kufizohet te komunat shqiptare.Për Ulqinin rreziku është veçanërisht i madh. Komuna zotëron disa nga burimet më të vlefshme bregdetare të Malit të Zi, përfshirë Plazhin e Madh. Nëse qeveria qendrore vendos për territorin dhe pasurinë komunale pa pëlqimin kuptimplotë të komunës, vetëqeverisja mbetet simbolike.
Do të ishte e parakohshme të pretendohej se qeveria synon të shesë prona komunale pa miratimin e komunës, nëse këtë nuk e dëshmon ligji përfundimtar. Por përqendrimi i kompetencave krijon rrezikun që vendimet mbi pasuritë komunale të merren kundër vullnetit të komuniteteve që i zotërojnë dhe varen prej tyre. Integrimi evropian nuk mund të përdoret si etiketë për centralizimin.
Iluzioni i udhëheqësit të gjithëpushtetshëm
Rama, Kurti dhe Milojko Spajić ndryshojnë në personalitet, histori dhe rrethana, por përballen me të njëjtën të vërtetë demokratike: kryeministri nuk është shteti.
Një udhëheqës që mbizotëron çdo debat mund të duket i fuqishëm, por shpesh fsheh institucione të dobëta. Kur ministrat nuk veprojnë të pavarur, parlamentet nuk mbikëqyrin qeverinë, komunat nuk mbrojnë pasuritë e tyre, opozita nuk kontribuon dhe qytetarët nuk ndikojnë në vendimmarrje, demokracia bëhet e varur nga një individ.
Asnjë kryeministër nuk mund të krijojë vetë vende pune, të administrojë drejtësinë, të arsimojë fëmijët, të drejtojë komunat, të mbrojë mjedisin, të tërheqë investime dhe të ruajë demokracinë. Këto detyra kërkojnë institucione të afta dhe kulturë politike që jeton më gjatë se çdo udhëheqës. Kur çdo arritje i atribuohet atij, edhe çdo dështim bëhet përgjegjësi e tij.
Si do të dukej një sistem ideal demokratik
- Qeveria u përket njerëzve. Zyrtarët ushtrojnë përkohësisht autoritetin që ua besojnë qytetarët; nuk janë pronarë të shtetit.
- Institucionet janë më të forta se individët. Gjykatat, parlamentet, komunat, rregullatorët, administrata dhe mediat duhet të jenë të pavarura nga partia në pushtet.
- Shumica qeveris, por jo pa kufizime. Opozitës dhe pakicave duhet t’u garantohen pjesëmarrje kuptimplotë dhe mbrojtje ligjore.
- Kompromisi është përgjegjësi demokratike. Kush nuk di të negociojë, nuk mund të qeverisë një shoqëri pluraliste.
- Komunitetet vendore duhet t’i drejtojnë çështjet e tyre. Qendra nuk duhet të vendosë për tokën, zhvillimin, kulturën dhe burimet komunale pa konsultim e pëlqim të mirëfilltë.
- Ekonomia duhet t’i shërbejë shoqërisë. Rritja duhet të krijojë punë produktive, të mbështesë bujqësinë e industrinë, të nxisë eksportet dhe t’u japë të rinjve arsye për të qëndruar.
- Funksioni publik duhet të mbetet i përkohshëm. Udhëheqësit duhet të forcojnë institucionet dhe të përgatisin pasardhës, jo të kultivojnë bindjen se janë të pazëvendësueshëm.
- Qytetarët duhet të dëgjohen edhe ndërmjet zgjedhjeve. Protesta paqësore, gazetaria e pavarur, shoqëria civile dhe konsultimi publik janë mbrojtëse të demokracisë, jo kërcënime.
Argumenti për kufizimin e mandateve
Shqipëria, Kosova dhe Mali i Zi duhet ta shqyrtojnë seriozisht kufizimin e disa funksioneve të larta ekzekutive, përfshirë kryeministrin, në dy mandate të plota radhazi, pasuar nga të paktën një mandat jashtë detyrës. Kufizime të tilla nuk janë të zakonshme në demokracitë parlamentare të konsoliduara evropiane, ku mekanizmat institucionalë janë më të fortë. Por në demokracitë më të reja, ku individët mund të mbizotërojnë partitë dhe shtetin, ato mund të nxisin përtëritjen, t’i hapin rrugë një brezi të ri dhe të zvogëlojnë rrezikun e kapjes së institucioneve e kultit të personalitetit.
Kufizimi i mandateve nuk mjafton. Një ish-kryeministër mund të vazhdojë ta kontrollojë partinë ose të sundojë përmes një pasardhësi. Prandaj duhen edhe demokraci e brendshme partiake, financim transparent, gjykata e media të pavarura, shërbim civil profesional, mbikëqyrje parlamentare dhe mbrojtje nga konflikti i interesit e klientelizmi.
Askush nuk duhet të qëndrojë në pushtet aq gjatë sa të bindë veten — ose vendin — se shteti nuk funksionon pa të.
Një çast për vetëvlerësim të sinqertë
Udhëheqësit e Shqipërisë, Kosovës dhe Malit të Zi ende nuk kanë ndërtuar demokraci mjaftueshëm të qëndrueshme apo ekonomi prodhuese që përmbushin nevojat e njerëzve.
Kjo nuk do të thotë se nuk është arritur asgjë ose se çdo dështim u përket vetëm kryeministrave të sotëm. Rajoni trashëgoi institucione të dobëta, konflikte historike, korrupsion, prapambetje ekonomike dhe ndarje politike. Por udhëheqësit zgjidhen për t’i kapërcyer problemet e trashëguara, jo për t’i përdorur pafundësisht si arsyetime.
Elitat politike të të tria vendeve duhet ta vlerësojnë ndershmërisht punën e tyre, të braktisin bindjen se mbizotërimi politik është qeverisje e suksesshme dhe të përqafojnë një qasje të mbështetur në demokraci institucionale, prodhim ekonomik, autoritet vendor, konsensus kombëtar dhe dinjitet njerëzor.
Mesazhi përfundimtar, pra, nuk është vetëm: Është ekonomia, Kryeministër.
Ai është edhe më themelor: Janë njerëzit, Kryeministër. Ekonomia duhet t’u shërbejë, demokracia t’i mbrojë dhe qeveria të japë llogari para tyre. Ju jeni zgjedhur për të shërbyer — jo për të sunduar.
