Kujtimet e “Mjeshtrit të Madh”, regjisorit të talentuar, Kujtim Gjonaj

- Ishte viti 1973 do shfaqej një film për ekspozitën “Shqipëria sot” dhe do vinte Enver Hoxha, të gjithë pas tij

- Kur Enveri mori papritur një kthesë, i shkela këmbën pa dashur Mehmet Shehut, më ngriu gjaku

- Gjatë xhirimeve për eliminimin e pasojave të tërmetit të vitit 1967, në Dibër, Mehmet Shehu qëlloi që një nga anëtarët e Byrosë Politike

- Kur pa se grupi xhirimit nuk ishte mes vullnatarëve Mehmeti urdhëroi që grupi i kineastëve me Hamdi Ferhatin në krye të nisën në këmbë për kthim.

- Ishte viti 1976 dhe më kishin ngarkuar të xhironja një film kronikal për vizitën e Norodom Sihanukut

- Ndërkohë më afrohet një nga shoqëruesit e Adil Çarçanit dhe më thotë, se më kërkon shoku Adil.

- Adili njihej si një nga udhëheqësit e urtë dhe zemërmirë dhe më thotë: - Mos je bërë për t’u qethur?

- Morën nga kabineti i kryeministrit dhe pyetën në kinostudio, se kush ishte ai qafëlesh, që keni dërguar në Rinas

- Në Kalkutë për dokumentarin e Nënë Terezës një hipnotizues na “vodhi” dollarët

 

Albert Z. ZHOLI

E veçanta e filmit është se një grup i caktuar njerëzish, që formojnë grupin e filmit, me mendësi dhe formim të ndryshëm, por me një qëllim të përbashkët, përfundimin e një filmi,nisen dhe largohen nga familjet e tyre. Krijimtaria e Kujtimit përshkruan viset e bukura shqiptare dhe heronjtë që bënë shumë për vendin e tyre në lëmin e diturisë dhe trimërisë. Ajo ka një diapazon të gjerë hapësinor duke përfshirë historinë, kronikën dhe lajtmotivin ndjesor. Duke e filluar karrierën e tij nga letërsia dhe gazetaria, duket se Kujtim Gjonaj ka qenë në shtratin e vet në gazetarinë e filmit. Duket se çdo gjë tek ai dallgëzohej si në një vargmal, ku dashuria për fjalën konvertohej në dashurinë për imazhin. Ishte një pasion që atij i lindi plot zulmë dhe që rridhte nga kërkesa rigoroze që ai kishte ndaj vetes që në rininë e tij të hershme. Këmbëngulje, por dhe trans artistik që i vorbullohej nga qenësia e tij. Që në fillimet e hershme, ai dallohej nga të tjerët për elokuencën e fjalës dhe më pas në karrierën e tij të gjatë artistike do të dallohej hershëm për vlerat e tij regjisoriale. Është vlerësuar me shumë tituj dhe është cilësuar si një nga regjisorët më të mirë të filmit dokumentar në Shqipëri në shumë evenimente dhe konkurse që zhvilloheshin në kohën e diktaturës, por dhe më pas. Kritikët e kanë cilësuar si kalorësin e historisë dhe në fakt ai e meriton të quhet, legjionar nderi i historisë shqiptare në filmin dokumentar. Është një dashuri që plazmohet nga filmi në film, nga heroi në hero, nga regjisura në regjisurë. Gati 50 vjet krijimtari artistike në lëmin e filmit që i ka dhënë dhe primatin e jetëgjatësisë në karrierën e dokumentarit. Ai ka shënuar historinë dokumentare të Shqipërisë me imazhe të arta, që do i mbeten përjetësisht kinemasë shqiptare. Ka hedhur historinë e të tjerëve në celuloid, duke shënuar me shkronja të arta emocionet dhe idetë e tij artistike.

 

 

Një film për ekspozitën “Shqipëria sot”

 

Sheshi i xhirimeve krijon skena nga më të paparashikuarat, herë të hidhura apo të shqetësuara, se nuk ecën gjithnjë puna e herë gazmore. Gjithmonë ka kërkuar me këmbëngulje, se ai plan apo sekuencë që duhej xhiruar, duhej xhiruar po atë ditë. Asnjëherë nuk e duronte pretendimin e kolegëve kur thoshin: “E lëmë për nesër!”. Jo, ajo që mund të bëhej sot, duhej bërë sot! Fakti që ai është tepër korrekt dhe kërkues krijon dhe skena irritimi. Filmi në kohën e tyre ka qenë i vështirë, se dhe aparaturat ishin të rënda. Por kërkesa ishte maksimale për cilësi. Filmi ka shumë nevojë për bashkëpunim dhe bashkërendim. Ai bëhet kur je në gjendje të mirë emocionale. Ka shumë momente që ndikojnë për mirë dhe kur i kujtojnë sot, iu krijohet idea që vërtet kanë kaluar një jetë të bukur dhe marramendëse. 

Xhironin një film për ekspozitën “Shqipëria sot” dhe do vinte Enver Hoxha për ta parë. Kishin caktuar Kujtimin për ta bërë filmin. Ishte viti 1973. Duhej bërë shpejt si film. Dhe në këto raste punohej me vrull dhe me reokupacion, se ishte film i rëndësishëm. Me një bllok shënimesh në dorë, bashkë me grupin e gazetarëve të radios, të televizionit dhe gazetave qendrore ndiqnin hap pas hapi Enver Hoxhën. Mbante shënime çfarë thoshte Udhëheqësi dhe njëkohësisht udhëzonte kameramanët për xhirim. Në një moment Enver Hoxhës i tërheq vëmendjen një stendë dhe merr një kthesë të papritur. Kujtimi tërhiqet mbrapsht për t’i hapur rrugë, dhe shkel dikë. Kur kthehet, sheh që ishte Mehmet Shehu. “Oh ç’më gjeti!”, mendoi. Pranë tij ndodhej dhe Agron Çobani, i televizionit, që ngriti supet pa folur. Ngriu i tëri. Kryeministri njihej për rreptësinë e tij të tejskajshme. Por atë ditë ndodhi çudia. Siç duket, kryeministri ishte në qejf. Buzagaz u afrua pranë tyre, i zuri për krahu dhe bëri disa hapa me ta: 

- Hëm, si shkon puna?

- Mirë.

- Po mbani shënime? A dini stenografi?

- Jo.

- Nuk mbahen mend të gjitha kështu, duhet ta mësoni që të kapni gjërat shpejt!

- Do përpiqemi, - foli Agroni. Se tjetrit ende nuk i kishte ardhur gjuha në vend. 

Pastaj i shtyri drejt Komandantit. Nuk kaluan disa minuta kur drejtori i sigurimit të shtetit i kapi dhe i nxori përjashta. Ishte një incident që më pas u sqarua. 

Mehmet Shehu ishte një burrë shteti. Ishte njeri i sertë dhe kërkues. Të gjithë i druheshin atij, se kishte hije të rëndë dhe ishte i prerë. Kineastët e vjetër tregonin për të, se gjatë xhirimeve për eliminimin e pasojave të tërmetit të vitit 1967, në Dibër, qëlloi që një nga anëtarët e Byrosë Politike, grupin e filmimitt e kishte adresuar në një vend tjetër dhe Mehmet Shehu, duke shkuar në fshatin që kishte planifikuar për atë ditë, has rrugës një turmë të gëzuar që po festonte mbarimin e punimeve. Gëzimi i vullnetarëve, që kishin kryer me sukses para afatit ndërtimin e shtëpive, e entuziazmoi Mehmet Shehun, që u bashkua dhe u bë një me gëzimin e vullnetarëve. Prania e tij e ndezi akoma më shumë festën.

- Ku është grupi i xhirimit? - pyeti ai, kur pa gjithë atë ngazëllim të ndërtuesve. - Pse nuk janë këtu? 

Askush nuk foli. As anëtari i Byrosë Politike që i kishte nisur në drejtim tjetër. Në inat e sipër kryeministri urdhëroi:

- Të shporren në Tiranë! Ashtu siç janë!

Dhe grupi i kineastëve me Hamdi Ferhatin në krye u nisën në këmbë për kthim. 

Vonë-vonë dikush mori guximin t’i thotë kryeministrit, sesi qëndronte puna dhe çdo gjë u sqarua.

Ishte kërkues. Ishte i rreptë, por edhe i drejtë. Ishte ndryshe nga Enver Hoxha. Enveri ishte njeri shumë mediatik dhe sillej shumë mirë me të gjithë punonjësit e propagandës. Ai e nuhaste kamerën kur e shoqëronte. E ndiente në ajër kur diçka nuk shkonte mirë dhe i ripërsëriste veprimet. Kishte dëshirë të shfaqej gjithnjë sa më mirë në ekran. Ndryshe ishte Mehmeti. Tregojnë se kur ishte në një festë përvjetori të politeknikumit “7 nëntori”, sot shkolla e mesme politeknike “Harry Fultz”, kineastët nuk arritën të filmonin në kohë momentin kur një nga nxënësit po i lidhte në qafë shaminë simbolike të festës. Regjisorja i afrohet me kujdes dhe gjithë mirësjellje i thotë:

- Shoku Mehmet a mund ta bëjmë dhe njëherë?

Dhe ai përgjigjet: Ik moj shporru! Ç’u bëra unë, artist kinemaje!

Ky ishte Mehmet Shehu. 

 

 Një film kronikal për vizitën e Norodom Sihanukut

 

Ishte viti 1976 dhe Kujtimin e kishin ngarkuar të xhironte një film kronikal për vizitën e Norodom Sihanukut, princ i Kamboxhias, mik i Shqipërisë në atë kohë. Atë ditë bënte ftohtë dhe ai kishte temperaturë. I mbledhur kruspull nga ethet, me jakën e pardesysë së ngritur lart e të mbledhur rreth qafës, së bashku me Saim Kokonën, operatorin, po prisnin në pistën e aeroportit ardhjen e mikut nga Kamboxhia. Frynte një erë e ftohtë që i shpupuriste flokët. Ndërkohë i afrohet një nga shoqëruesit e Adil Çarçanit dhe i thotë se e kërkon shoku Adil. Afrohet pranë zëvendëskryeministrit dhe pret. Adili njihej si një nga udhëheqësit e urtë dhe zemërmirë. 

- Mos je bërë për t’u qethur?

- Mundet, shoku Adil. Sa të shkoj në Tiranë dhe...

- Mirë. Mirë. Vazhdo punën!

Kaq ndodhi në aeroport. Mbaruan xhirimet dhe menjëherë kthehet në Kinostudio për të dorëzuar materialet e filmuara në laborator. Në oborr has zëvendësdrejtorin, Bujar Kolaneci, që njëkohësisht ishte dhe sekretar i byrosë së partisë. 

- Kur u qethe, ti?

- S’jam qethur akoma. Tani sa erdha nga Rinasi. 

Bujari shikonte me habi. Ai vërtet nuk i kishte flokët e gjata dhe dukej normal. 

- Bela e madhe! - foli pas pak. - Morën nga kabineti i kryeministrit dhe më pyetën se kush ishte ai qafëlesh, që keni dërguar në Rinas. Kështu më thanë. 

Djaloshi ngriti supet i dëshpëruar dhe i tregoi bisedën me Adil Çarçanin. 

- Hej bela! - shfrynte sekretari i partisë. 

Dhe bënë një mbledhje të kolektivit ku ai bëri autokritikë për flokët e gjata, që nuk i kishte të gjata. Por duhej thënë diçka, diku. Vërejtjet edhe kur s’kishin bazë, dukeshin marrë me konsideratë. Ndaj e bënë dhe atë mbledhje. 

 

Kur xhironin filmin “Burim i pashtershëm”

 

Kur takohen me Ilia Terpinin, me të cilin janë miq të mirë, kanë se ç’të kujtojnë nga koha që kanë punuar bashkë. Është një jetë e tërë mbushur me ndodhi, kujtime të mira, shaka, dhe herë-herë me momente tragjiko-komike. Po xhironin filmin “Burim i pashtershëm”, që kishte si objekt festivalin folklorik të Gjirokastrës të vitit 1973. Kujtimi kishte shkruar skenarin e filmit dhe siç ndodhte shpesh, merrte pjesë dhe gjatë xhirimeve të filmit. Bashkë me Marianthin, regjisoren e filmit dhe Ilian përbënin grupin kryesor. Se në fakt, duke ditur rëndësinë, hapësirën e filmit, grupi realizues përbëhej prej 15-16 vetash. Të lodhur nga dita e gjatë e punës, ata kishin lëvizur për të piketuar vendet e xhirimit në Gjirokastër dhe zonën përreth. Në mbrëmje shkuan në hotel për të pushuar. Një trokitje e fortë në derë, i befasoi dhe kur e hapën atë, shohin zëvendësministrin e kulturës Mantho Balën me dy persona të tjerë. Të dy burrat që rrinin pas zëvendësministrit, kishin hije të rëndë. 

- Ku e keni futur?

- Kë? - pyeti Ilia. 

- Atë kurvën, me flokë të shkurtra! - flet me ton, një nga burrat pas Manthos. 

- Cilën kurvë? - pyeti i habitur Kujtimi. - S’kemi ndonjë kurvë.

- Mos bëni sikur s’kuptoni! - foli rëndë Mantho Bala. Dhe me ton urdhërues vijoi: - Nxirreni tani!

Kineastët vështronin të habitur.

- Atë me xhaketë të kuqe. Keni bredhur varavingo tërë ditën me xhip nëpër Gjirokastër. 

Habia u kthye në buzëqeshje. 

- Për Marianthin është fjala, shoku Mantho?

- Po. Po. Për atë është! - foli sigurimsi gjirokastrit. 

Ata qeshën me të madhe, ndërsa Mantho Bala u bë gati të shpërthente. 

- Po ajo është regjisorja e filmit. Është Marianthi, gruaja e shokut Gani. Regjisore veterane. 

Kështu ngjau në Gjirokastër. Dhe të nesërmen ia treguan koleges së tyre, që shpërtheu në të qeshura. Filmi ka dhe nga këto episode. Ç’të bësh? Jeta e filmit ka shumë adrenalinë. Është një nga eksperiencat dhe përvojat më interesante të njeriut. Përmbledh aventura dhe të papritura nga më të çuditshmet. 

Ktheheshin nga një shërbim i gjatë ku kishin xhiruar në bregun e Jonit. Pothuajse gjithë grupit u kishin mbaruar të hollat. Kishin lekë sa për një turli sade dhe gjysmë panine.

Ndalojnë tek lokali i vogël në hyrje të tunelit tek “Uji i Ftohtë” në Vlorë. Drekonin shpesh atje se kishte çmime të lira.

Futen njëri pas tjetrit në lokal. Kamerieri i njihte dhe i priti me buzëqeshje.

- Çfarë ka? - pyet Kujtimi.

Dhe ai nis të numërojë ato gatime standard e me mish.

- Unë dua një turli sade, - foli regjisori.

- Edhe unë, - tha tjetri pas tij.

Kur po bëhej gati të fliste i treti, kamerieri numëroi grupin dhe dha porosinë në sportel me ton autoritar:

- Porosit shtatë Kinostudio!

Ata qenë mësuar me jetën e vështirë të grupeve të xhirimit dhe e dinin që kineastët në kthim ishin trokë.

 Në Kalkutë për dokumentarin e Nënë Terezës 

 

Ndodheshin në Kalkutë për dokumentarin e Nënë Terezës dhe po xhironin një tempull të lashtë. Kalkuta, me kontrastet e saj, u kish bërë përshtypje të madhe. Tempulli që po xhironin ish një vend i shenjtë, ku shumë vendas faleshin dhe luteshin çdo ditë. Në nderim të vendit të shenjtë ata hidhnin monedha dhe rupi letër, në një kuti të vendosur poshtë një skulpture të një shenjti budist. Ndërkohë, pranë Fuatit, administratorit të filmit, afrohet një djalë vendas dhe po i fliste në gjuhën e vet. Fuati e shikonte si i shastisur pa kuptuar asgjë. Indiani vijonte të fliste dhe si pa e kuptuar disa monedha dhjetëdollarëshe, që Fuati nuk di pse i nxori dhe i mbante në dorë (ndoshta po kërkonte një dollar për ta hedhur në kutinë e ndihmave), fluturuan. Kur hipnoza mbaroi, dhe Fuati erdhi në gjendje reale thirri:

- Ku shkuan dollarët?

Dhe pa nga indiani. Ndërkohë që ata vështronin të habitur, indiani ia këputi vrapit. Të katër kineastët mbetën si të shastisur.

India ishte vërtet vendi i çudirave, një botë krejt e panjohur për kineastët shqiptarë. 

Kur po xhironin disa pamje të bukura në Delhi panë një burrë që mbante pranë një majmun të lidhur. Indiani i binte një fyelli dhe majmuni bënte numra nga më të çuditshmet. Pastaj rrinte pak dhe, sikur të ishte një lodër me kurdisje, niste të kërcente përsëri. 

- Xhiroje Gavrosh, është interesant!

Dhe e xhiruan majmunin, i cili kur ndjeu se kishte tërhequr vëmendjen, të paktën atyre ashtu iu duk, nisi të kërcente më me dëshirë. E habitshme, por e vërtetë. Ndoshta e nxiti edhe i zoti që i tha diçka me zë gjysmë të lartë. Po bëheshin gati për t’u larguar, kur indiani zuri të bërtiste:

Moneymoney!

Dhe bënte shenjë me dorë.

- Ç’thotë ky? - pyeti Fuati. 

- Do lekë, se i filmuam majmunin. 

- Ik, o tutje, - shfryu Fuati.

 Indiani filloi të bërtiste me zë akoma më të lartë. 

- Jepi diçka, të na lërë rehat! - ndërhyri Ruka. 

- Si t’i jap, nuk e kemi në preventiv. 

Ata qeshën. Sa herë ndodhej ngushtë me kërkesat e tyre, Fuati përmendte preventivin dhe vinte si barrikadë Limozin, producentin. U detyruan t’i jepnin një 5 dollarëshe, se nuk shkulej indiani.

 

 

-vijon-